از دل سنت، تا تدریس دختران:

از بانو سایره «معلمه» می خوانیم

پرسش:

جناب معلمه صاحب!

هرچند من جناب شما و خانواده ی محترم تان را می شناسم، با این هم خوش می شوم، اگر بتوانید خود را به خواننده های پایگاه اینترنتی «روزنگار» معرفی نمایید.

پاسخ:

به نام خداوند بخشاینده ی مهربان و باسپاس از گروه تحریر نشریه ی «روزنگار» خود را به خواننده گان سایت وزین شما چنین  معرفی کنم.

من بی بی سایره هستم. از پدر و مادری به نام های محمد خان وعالیه به دنیا آمدام. زادگاهم شهرک  فابریکه ی قند بغلان و زمان تولدم سال ۱۳۲۴ خورشیدی می باشد. پس از فراغت از صنف پنجم مکتب در زادگاه خویش، به همراه پدر کلانم محمد آصف خان، که از بدخشان بودند، به شهرستان جرم آمدیم.

پدرم از نعمت سواد محروم بود.  وی آرزو داشت که دخترش درس بخواند. سواد بیاموزد و در راه باسواد سازی دیگران سعی و تلاش نماید.

 وقتیکه به شهرستان جرم آمدم، خیلی شوق داشتم، که معلم شوم و به دختران آن دیار، آنچه را که آموخته بودم، درس بدهم. در آنوقت در این شهرستان هیچ معلم زنانه وجود نداشت و به مکتب رفتن دختران در آن جامعه ی به شدت سنتی، برای خیلی از خانواده ها قابل قبول نبود. این مسأله برای من زمینه ی خوبی را فراهم ساخت، تا به یگانه آرزوی خود، که معلمی بود، برسم.

در چنین اوضاع و احوالی بود، که شماری از بزرگان و صاحب رسوخان جرم از من خواستند، تا برای درس دادن دختران شان در مکتب نو بنیاد نسوان جرم ابراز آماده گی نمایم. چنین کردم و به اثر پیشنهاد اهالی و منظوری مقامات با صلاحیت معارف وقت، به حیث اولین معلم زن در مکتب نسوان جرم مقرر شدم. طوریکه، یادآور گردیدم، وقتیکه من معلم شدم، در مکتب ما استاد مجتبی خان به عنوان اولین معلم مرد، به همراه چند استاد گرانقدر دیگر درس میدادند.

من در دوران کاری خود، در پهلوی اینکه به شاگردان خود درس می دادم، درسهای صنف ششم را نیز بطور خصوصی، نزد استاد سید عبدالقدوس خان یمگی، یکی از معلمان مشهور مکتب پسرانه ی غیاثی جرم دنبال کردم و پس از دادن امتحان شهادتنامه ی فراغت از دوره آموزش های ابتدایی را نیز بدست آوردم.

پرسش:

آیا در آن وقتی، که شما در مکتب نسوان جدید التاسیس جرم معلم شدید، حمایت خاص مالی از طرف دولت یا کدام نهاد دیگر برای شما صورت می گفت؟

 یعنی اینکه معاش داشتید؟

 اگر آری! معاش تان ماهانه چند بود و آیا این مبلغ در آنوقت برای هزینه های تان کفایت میکرد؟

پاسخ:

به نکته ی خوبی اشاره نمودید. مکتب جدید التأسیس دهاتی جرم از طرف دولت تمویل و حمایت میگردید. ما در آن وقت برای این مکتب کدام ساختمان مشخصی نداشتیم. ما شاگردان مان را در زیر یک سقف جمع می کردیم و برای شان درس می دادیم. پس از اینکه شاگردان به صنف سوم رسیدند، این مکتب به نام «مکتب ابتدایی» شهرت یافت.

در همان دوره ی اول هم معلمین از طرف حکومت وقت حمایت می شدند. من ماهانه مبلغ ۹۰۰ افغانی حقوق می گرفتم. این مبلغ با توجه به نرخ و نوا و شرایط آنوقت، برایم یک معاش خیلی خوب و مناسب بود. چون با استفاده از آن می توانستم نیازمندی های خود و خانواده ی خویش را تهیه بدارم.

پرسش:

میخواهم در مورد میزان شوق وعلاقه، یا واکنش منفی اهالی جرم، در ارتباط به ایجاد مکتب نسوان و تلاش هایی، که خود شما به خاطر جلب توجه مردم به سوی مکتب و شمولیت دختران شان در آن کانون آموزشی بعمل آورده اید، چیزی بفرمایید؟

پاسخ:

اکثر مردم جرم، از همان اوایل تاسیس مکتب نسوان، از آن استقبال میکردند. البته خانواده ها و افرادی نیز بودند، که در این مورد واکنش منفی نشان می دادند و دوست نداشتند دختران شان، مانند پسران، به مکتب بروند و درس بخوانند. آنها به این باور بودند، که تعلیم و تربیه ویژه ی پسران است و رفتن دختران به مکتب رسمی  به نحوی یک کار شرم آور می باشد.  در آن زمان، زنان و دختران جرم از هیچگونه حقوق خویش آگاهی نداشتند. من از دیدن این وضعیت انگیزه می میگرفتم، تا کار بهتر و بیشتر را برای بهبود این وضعیت انجام دهم.

کار های خود را در این زمینه بر اساس برنامه تنظیم میکردم. به روستا ها و قشلاق های دور و بر مکتب میرفتم. با خانواده های مختلف ملاقات میکردم و آنها را با سخنان تشویقی و ارایه ی مثال های انگیزشی وادار می ساختم، که به تعلیم و تحصیل دختران خویش تن در دهند. خوشبختانه این تلاش هایم نتیجه ی خوب میدادند و در نتیجه خیلی از دختران از خانواده های خویش اجازه ی آمدن به مکتب را دریافت میکردند.

برخی از خانواده ها از سوی دولت نیز مجبور ساخته می شدند، که دختران شان را به مکتب بفرستند. اینگونه خانواده ها برای شامل نکردن یا اخراج دختران خویش از مکتب برای ما و دیگر مسوولین معارف پیشنهاد دادن رشوه را ارایه می داشتند. اما، با گذشت زمان این وضعیت تغییر کرد و آهسته آهسته صدها خانواده ی این شهرستان، بطور داوطلبانه به اداره ی مکتب مراجعه می کردند و میخواستند دختران شان را در در این کانون نوبنیاد آموزشی شامل سازند. تا که درس بخوانند، باسواد گردند در خدمت خانواده و مردم خویش قرار گیرند.

پرسش:  

خیلی جالب خواهد بود، اگر در مورد نوعیت لباس خود و شاگردان خویش معلومات ارایه بفرمایید.

پاسخ:

در سال اول شروع مکتب کدام نوع لباس خاص برای شاگردان ما تعیین نشده بود. هر دختر میتوانست با لباس های مورد ذوق خود و انتخاب خانوداده ی خویش به مکتب بیاید. پس از اینکه مکتب به صنف های دوم، سوم و چهارم رسید، برای شاگردان از سوی مکتب یونیفورم «لباس هم شکل» تعیین گردید. به بیان دیگر دختران دانش آموز مکتب نسوان جرم پس از این می بایست با پیراهن های سیاه، شلوار و چادرهای سفید به مکتب می آمدند.

برای خودم، به عنوان معلم، از سوی مقامات معارف کدام نوع لباس ویزه تعیین نشده بود. اما، نظر به ذوق و انتخاب خویش با لباس آبی رنگ و چادر سفید به مکتب میرفتم. به خاطر اینکه رنگ لباس من از لباس شاگردان متفاوت باشد.

پرسش:

شما به حیث معلم مکتب دختران، در بین مردم چقدر احترام می شدید؟

پاسخ

در اوایل بیشتر از طرف اشخاصی، که معلم بودند و یا در چوکات دولت ایفای وظیفه می نمودند و آنهایی که باسواد بودند، مورد احترام قرار می گرفتم. از جمله میرزا بهادر شاه خان، که وظیفه ی ماموریت مالیه ی شهرستان  جرم را به پیش می برد. استاد مجتبی خان و تمام معلمین مکتب پسرانه برایم احترام ویژه ای قایل بودند. رفته رفته مورد تایید و احترام همه ی اقشار جامعه نیز قرار گرفتم. تا حدی که به نام « معلمه» شهرت سرتاسری یافتم.

پرسش:

از وضعیت مکتب، از وضعیت صنف ها و از موجودیت میز و چوکی هم چیزی بگویید؟

پاسخ:

در روزهای تاسیس مکتب، از میز و چوکی خبری نبود. همه ی شاگردان ما در روی زمین صنف، بالای فرشهای معمولی بافت محل می نشستند و درس می خواندند. اما، زمانیکه به صنف های دوم و سوم رسیدیم، از طرف مدیریت معارف میز و چوکی تهیه گردید و در اختیار مکتب قرار داده شد. 

باید گفت، که دولت برای شاگردان مکتب نسوان جرم تنها کتاب در سی توزیع می نمود و بقیه لوازم درسی از قبیل؛ قلم، دوات، پنسل، رنگ و غیره را اولیای شاگردان، که اکثریت شان اشخاص خیلی بی بضاعت هم بودند، برای دختران خویش تهیه می نمودند. این هم چالشی بود، که نمی گذاشت خیلی از خانواده ها به مکتب رفتن دختران شان موافقت نکنند.

پرسش:

لطفا از مشکلات و چالش های کاری تان چیزی بگویید وعلاوه کنید، که با استفاده از کدام شیوه ها به تشویق خانواده ها برای علاقه مند شدن آنها به مکتب می پرداختید؟

پاسخ:

در این شکی نیست، که هر کار در آغاز خود یکنوع مشکلات و چالش هایی را  دارد. این یک فورمول کلی است، که مکتب نسوان جرم نیز از محدوده ی آن برون مانده نمی تواند. بزرگترین چالش آن زمان این مکتب را، نبود جای مناسب و دایمی درسی برای شاگردان تشکیل میداد. جای مکتب زود زود عوض می شد و ما با شاگردان خود از یک خانه به خانه ی دیگر و از یک محله به محله ی دیگر کوچ میکردیم.

این نقل مکان ها و این جابجایی ها باعث میگردیدند تا، بعضی از شاگردان و اولیای ‌آنها از درس و مکتب دلسرد شوند و در بعضی از موارد خانواده ها به علت دوری مکتب، نگذارند دختران شان به درس بروند.

جداکردن دختران در سن و سال کم  و دوران کودکی از آغوش پدر و مادر، حتی برای چند ساعت ،هم خود یک چالش بود. چه رسد بر اینکه دختران مذکور فاصله های زیادی را با پای پیاده بروند و  به مکتب برسند. خیلی از شاگردان مکتب از این سبب با دلسردی و با چشمهای گریان به مکتب می آمدند، یا اینکه، که اصلا به مکتب نمی آمدند.

رفتن ملازم مرد «چپراستی» مکتب به در خانه ها، به خاطر آوردن شاگردان غیرحاضر، به روحیه ی برخی از خانواده ها خوش نمی خورد. این هم یک چالش دیگر را تشکیل میداد. از همین سبب هم بود، که یکتعداد خانواده ها سعی می کردند با پرداخت تحفه و رشوه دختران شان را از مکتب خارج کنند.

بعضی وقت ها من خودم برای رفع این مشکل، با یکی دو شاگرد دیگر، به منازل شاگردانی می رفتم که، به علت کم علاقه گی به مکتب نمی آمدند و یا پدر و مادر شان مکتب را دوست نداشتند. در آن جا

با شاگرد غیرحاضر و خانواده ی او می نشستم. در یک فضای بسیار صمیمانه علت غیرحاضری شاگرد را از خود او و والدین اش می پرسیدم.

در ضمن با این خانواده ها در رابطه به مزایای مکتب رفتن و درس خواندن صحبت می کردم. در خیلی از موارد این تلاش های من نتیجه ی خوب میدادند و باعث میگردیدند که، شاگردان غیرحاضر دوباره به مکتب بیایند و به درس و تعلیم خود با شوق و ذوق بپردازد.

یک موضوع جالب دیگر را، که در اینجا قابل ذکر میدانم، اتن است که:

وقتیکه من با یک، دو یا، چند دختر شاگرد مکتب به خانه های مردم می رفتم، مردم می دیدند، که دختران دیگر هم روستا و همدیار شان نیز مکتب می روند و درس می خوانند. این روش در ذات خود یکنوع تشویق غیر مستقیم عملی، برای شاگردان و باشنده گان شهرستان جرم به شمار می آمد و خیلی نتیجه خوب هم از آن حاصل می شد.

افزون بر این من در ملاقات های معمولی خود با مردم، در روز های عید، جشن ها و دیگر گردهمایی ها و مجالس محلی و قومی، در رابطه به مکتب و اهمیت آموزش و پرورش رسمی دختران صحبت میکردم و از آن ها می خواستم کوشش نکنند، که دختران شان را از نعمت کسب سواد و زمینه های تازه فراهم شده ی تعلیم و تربیه ی رسمی، محروم سازند.

پرسش:

از تعداد شاگردان، مراکز تدریس و شمار معلمان دیگر مکتب نسوان جرم در آن وقت ها چیزی نگفتید، جناب معلمه صاحب!

پاسخ:

در آغاز مکتب نسوان جرم را خودم تدریس میکردم. وقیکه مکتب از صنف سوم بالاتر رفت، به در خواست خودم از سوی، استاد محمد مجتبی خان، سر معلم مکتب غیاثی، دو معلم دیگر آن مکتب ؛ استاد غلام جیلانی خان از قلعه ی گنبد و مولوی نصرالدین خان از قریه ی نوجرم به مکتب دختران معرفی شدند تا همراه من کمک نمایند. زمانیکه مکتب به صنف پنجم رسید، استاد محمد مجتبی خان به حیث سرمعلم مکتب ابتدایی نسوان جرم زمام امور اداری و تدریسی مکتب نسوان را به دست گرفت.

در زمان گشایش مکتب دخترانه ی شهرستان جرم، در آن فقط «۲۰» دختر به درس آغاز کردند. جای درس مان در قریه ی نوا، مهمانخانه ی وکیل نصرت شاه خان یکی از صاحب رسوخان آنوقت این شهر بود. وقتیکه به صنف دوم رسیدیم، به خانه معلم عبدالغیاث در همین روستای نوای پایان نقل مکان کردیم. پس از آن به قریه ی اصل جرم، به عقب مسجد حضرت امیر، به خانه ی شخصی به نام محمد عالم کوچ کردیم. در خانه ی محمد عالم خان هشت ماه به درس و تعلیم پرداختیم. پس از آن مکتب نسوان به ساختمان کلوپ، د رحومه ی شهر ستان جرم  منتقل گردید و ما در آنجا به آموزش و پرورش دختران ادامه دادیم. در این جا باز با یک مشکل دیگر به وجود آمد، که دوری راه بین مکتب و خانواده های شاگردان بود.

پرسش:

در اغاز کار مکتب نسوان جرم، یعنی پیش از اینکه مکتب به شکل ابتداییه درآید، به شاگردان کدانم مضامین را درس می دادید؟

پاسخ:

 ما در صنف اول و دوم  به شاگردان خویش مضمون های فارسی دری، حساب و رسم را تدریس می نمودیم. در صنف سوم، فارسی، حساب، رسم، سپورت، دینیات و قرآن کریم درس داده می شد. در برنامه ی درسی ما موضوعات مهم مانند؛ شناخت حروف هیجا، عدد شناسی، عملیات چهارگانه ی حساب « جمع، تفریق، ضرب و تقسیم» و همچنان تدریس پنج بنای مسلمانی: « کلمه ی شهادت، نماز، روزه، زکات و حج »شامل بودند.

پرسش:

 در مورد تغییر دیدگاه مردم در برابر مکتب چه میفرمایید؟

پاسخ:

با گذشت یکی ‌دو سال از آغاز فعالیت مکتب و شکل ‌گیری نظم در کارها، کم ‌کم فضای بی ‌اعتمادی اولیه در جامعه از بین رفت و نگاه مردم به آموزش دختران دگرگون شد. خانواده‌هایی، که روزی به چشم تردید و احساس نگرانی به سوی درس و مکتب می دیدند، با رغبت و اشتیاق دختران ‌شان را شامل می ‌ساختند. آنان به چشم خود می دیدند، که دختران‌ شان در یک فضای کاملاً امن، زیر نظارت بانویی از میان خود شان آموزش می بینند. خواندن و نوشتن را یاد می گیرند .و گام‌ به‌ گام راه شان را به سوی زنده گی نوین باز می کنند

هر روز که می ‌گذشت، لبخند و نور امید بیشتر در چهره ی والدین آشکار می ‌شد. بسیاری از آنان مرا به خانه‌ های ‌خویش دعوت می‌کردند و با سخنان پر مهر و مملو از نوازش شان، خستگی های کاری ام را از بین می بردند. از تلاش‌هایم برای باسواد کردن دختران ‌خویش قدردانی می ‌کردند و به تغییراتی که در رفتار، رعایت نظافت و حتی شیوه ی پوشیدن لباس دختران‌ شان پدید آمده بود، با خوشی یاد می ‌کردند.

من نیز با دیدن این همه اعتماد و پشتیبانی، به آینده ی روشن‌ تر برای دختران آن سرزمین ایمان بیشتری پیدا می‌ کردم. باور داشتم، هر حرفیکه امروز آموخته می ‌شود، فردا پنجره‌ ای تازه به‌ سوی زندگی می ‌گشاید؛ پنجره‌ ای که روزی نور آگاهی و آزادی را به خانه‌های بیشتری خواهد رساند.

پرسش:

زمانی که این همه شور و اشتیاق والدین را می ‌دیدید و شاهد پیشرفت دختران بودید، در مورد خود و نتیجهه ی تلاش‌هایتان چه احساسی داشتید؟

پاسخ:

هر باری که لبخند و رضایت والدین را می‌دیدم، در دل به خود می ‌بالیدم و خدا را شکر می‌کردم. امروز نیز افتخار می ‌کنم که نخستین زنی بودم، که در شهرستان جرم، پایه‌ های آموزش رسمی دختران را بر زمین نهادم. البته این کار در آن روزها تنها با شوق و آرزو پیش نمی‌ رفت؛ آغاز راه برای من، که نخستین معلم زن در یک جامعه‌ ی سخت سنتی بودم، بسیار دشوار و همراه با مقاومت‌ های پنهان و آشکار بود.

من تلاش کردم میان باورهای سنتی مردم و ضرورت آموزش مدرن، پلی از اعتماد بسازم. این مسیر نه هموار بود و نه کوتاه؛ هر گام آن آزمون تازه ای داشت. اما، ایمان داشتم، که روشنی دیر یا زود تاریکی را کنار می ‌زند.

با همه ی مشکلات، مکتب نسوان جرم رشد کرد؛ از یک مکتب کوچک در یک روستا، به سطح ابتدایی، سپس متوسطه و در نهایت به لیسه «دبیرستان» ارتقا یافت. امروز وقتی می ‌بینم، مکتبی که ما بیش از «۶۰» سال پیش، از وجود فقط «۲۰» دوشیزه ی محل تاسیس کردیم، هزاران دختر باسواد و آگاه را به جامعه تقدیم کرده است، احساس غرور و آرامش خاصی وجودم را فرا می‌گیرد.

شماری از فارغان این مکتب بعد از راه‌ یافتن به دانشگاه کابل و سایر مراکز عالی آموزشی کشور، امروز خود به چهره‌ های علمی و اجتماعی موفق بدل شده‌اند و مایه ی سرفرازی خانواده و وطن‌شان گردیده‌اند.

اگر بخواهم در یک جمله بگویم:

 تأسیس مکتب نسوان جرم نقشی اساسی در بیداری فکری دختران و زنان آن دیار داشت و به‌عنوان بخشی از پیکره ی افغانستان، دریچه ی تازه ای را به‌ سوی آگاهی و تحول اجتماعی گشود.

بانو سایره، اولین معلم زن مکتب نسوان جرم، تجارب دوان کاری خود را به عنوان معلم مکتب نسوان یک شهرستان چنین خلاصه میکند:

در اولین روز های شروع به کار مقدس معلمی، یکنوع احساس دوگانه ی مرکب از خوشی و نگرانی داشتم. از یک سو خوشحال این بودم، که آغازگر درس و تعلیم دختران در شهرستان جرم بودم. از سوی نگران چالش ها و مشکلات اجتماعی، برخورد های متفاوت خانواده ها و توانایی مقابله ی خود در برابر این چالش ها نیز بودم. دیدن پیشرفت سریع مکتب و پذیرش آموزش دختران در یک جامعه ی عقب نگه داشته شده برایم مایه ی خوشحالی و به گونه تحقق یک رویا بود.

شرایط اقتصادی، دوره ی جوانی و مهاجرت از یک ولایت به ولایت دیگر « بغلان ـ  بدخشان» نیز رویداد های خالی از چالش نبودند. اما، آنچه، که مرا در راه برون رفت از این چالش ها و این دشواری ها یاری رساند، امید به آینده و داشتن صبر و استقامت کامل بود.

شماری از خانواده ها تلاش میکردند، که با پیشکش کردن هدیه و یا فرستادن واسطه، دختران خویش را از مکتب برون کنند. این مساله نیز به عنوان یگانه آموزگار زن، مرا رنج می داد و بر روح و روانم فشار میآورد.

 اما، آنچه که قلب مرا در این دوران سالخورده گی راحت و ذهنم را آرام می سازد این است، که در برابر این فشار ها ایستاده گی کردم. بیشتر خانواده ها را از طریق بحث و مذاکره قانع ساختم، تا اجازه دهند دختران به مکتببروند و درس بخوانند.

روزنگار ـ ناروی

۲۹ می ۲۰۲۶

دوره های ماموریت

ـ کادر علمی – استاد دانشکده زبان و ادبیات روسی دانشگاه کابل ، سال های ( ۱۹۸۴- ۱۹۹۷م) .

ـ آمر دیپارتمنت زبان و ادبیات روسی دانشکده زبان و ادبیات دانشگاه کابل، سال های ( ۱۹۸۷- ۱۹۹۷م)

ـ آمر عمومی کتاب خانه مرکزی دانشگاه کابل، سال های ( ۱۹۹۳- ۱۹۹۷م).

ـ عضو شورای علمی دانشکده زبان و ادبیات و دانشگاه کابل سال های ( ۱۹۹۳- ۱۹۹۷م)

در خارج از کشور

ـ آمر دپارتمنت پناه گزینان جماعت اسماعیلی آسیای میانه و ایران شهر کراچی - پاکستان ، سال ( ۱۹۹۷- ۲۰۰۲م)

ـ مسول دپارتمنت تعلیم و آموزش والا حضرت آقا خان شهر کراچی – پاکستان سال های ( ۲۰۰۲- ۲۰۰۳م)

ـ امر یک بخش اداره فوکس آقا خان در پاکستان، شهر کراچی سال های ۱۹۹۸ – ۲۰۰۲م)

ـ ترجمان رسمی دانشگاه – بیمارستان حضرت والا آقا خان شهر کراچی پاکستان ، سال های ۱۹۹۷م – ۲۰۰۰م) .

ـ  آموزگار زبان و ادبیات فارسی دری برای کارمندان قنسل حضرت والا آقا خان شهر کراچی، اداره تعلیم و آموزش و اداره رفاه اجتماعی آقا خان ، سال های ۱۹۹۸ – ۲۰۰۳م) شهر کراچی.

ـ کار شناس قنسل حضرت والا آقا خان برای کانادا  سال ( ۲۰۰۵- ۲۰۱۶م )

ـ مُدرس امور فرهنگی، اجتماعی و مذهبی برای جماعت  اسماعیلی آسیای میانه، آسیای جنوبی و شرق میانه مقیم کانادا سال ( ۲۰۰۳ – ۲۰۱۶) به زبان های ، فارسی دری، پشتو،  اردو، انگلیسی و روسی.

روزنگار

امیدوارم اگر بتوانید انگیزه ی اصلی خویش را در رابطه به نگارش کتاب «معرفی برخی از شخصیت های سرزمین شغنان» که اخیرا به نشر رسیده است، به خواننده گان پایگاه اینترنتی روزنگار بیان دارید؟

داکتر پیکار

با ادای احترام حضور بارور شما جناب جُرمی گران مهرم !

عرض شود، که به باور من تاریخ همواره توسط ملت های فقیر، رنج دیده، زحمت کش، مبارز، مقاومتگر و عدالت خواه ساخته شده است.  بدون اینکه  سطح اثر گزاری آنها تا چه حد و پیمانی بوده است.

 بدون تردید تاریخ هر قوم و تبار  زبانی، فرهنگی و حتی دین باوری دارای گذشته، حال و آینده است. هر قومی و تباری که از تاریخ گذشته خود آگاهی دقیق نداشته باشد و برای زمان کنونی بدون تفکر، اندیشه و تدبر باشد، به یقین برای ساختار آینده تاریخی مردم خود، بدون برنامه ی دقیق، اثر مند و ساختارمند خواهد بود، که این خود جفایی خواهد بود بسا بزرگ. جفا ای که  قلم بدستان، چیز فهم ها، اندیشمندان روشن اندیشان، بینشمند و اندیشمند، در برابر سرنوشت همان گروه های انسانی،  که به آن مربوط و منوط هستند، انجام میدهند.

انگیزه اصلی نگارش این اثر ریزه، که بدون تردید تلاش و سعی پژوهش علمی و فلسفی به شمار نمی رود، بلکه  بیشتر  به روش و شیوه  زیست نامه نگاری، یاد نامه نگاری و تکاپویی می باشد، برای بخاطر سپردن هستی پربار آنهایی که بدون در نظرداشت دشواری های هستی محیطی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، قومی، زبانی و مذهبی مسلط در جامعه توانستد به تعلیم و آموزش رو بیاورند، زحمت بکشند و خویشتن را بجایی برسانند، که از یک طرف سودمند برای جامعه، خانواده  و افراد محیط پیرامون خود شوند  و هم توانستند بدون در نظر داشت محدودیت های ناهمگون اجتماعی خویشتن را منحیث شخصیت های اثرگزار جامعه و محیط خود تبارز دهند.

ولی با درد و افسوس که از آنها در ذهنیت جامعه تنها نامی  باقی مانده و دیگر نشانی، اثری و کارنامه ای در ذهنیت  همدیاران شان به شمول قلم بدستان باقی نمانده است. زمانی که در مورد ایشان در جست و جو می شویم که چیزی بنگاریم، بدانیم و برای دیگران تبارز دهیم، چیزی در دست نیست

.

بنا بر این، برای پر ساختن این خلا  در ذهنیت و فکر نسل کنونی و نسل های بعدی،  که در فقدان این چنین معلومات از گذشته خود قرار داریم، نسل های پنجاه سال بعد حد اقل در این دشواری ها قرار نداشته باشند و بدانند که داشتیم و داریم افراد و شخصیت هایی را، که در زمان خود متناسب به ظرفیت فکری، عقلانی و شرایط  دشوار محیطی و اجتماعی نقش آفرینی داشتند، که نباید تنها در زبان ها باشد، بلکه بهتر است مکتوب شود، تا همه وابستگان شان از نکات مثبت گذشته شان و حتی اگر منفی ای هم وجود داشته ،  برای استحکام و استقرار زندگی امروز و فردای خود از آن برای خود درس آفرینی کنند  و سرمشق هستی روزوار خود قرار دهند.

از جانب دیگر شخصیت هایی که امروز در قید حیات اند، انسان های فهیم، فخیم، دانسته، دانشمند و اندیشمند اند، ولی بعد از سپری شدن  سالیان چند، حتما به سرنوشت آنهایی که دیگر نه تنها در میان ما  و قوم تبار خود نیستند  و  حافظه و ذهنیت مردم و تبار خود  غایب نباشند، حد اقل اندکی در مورد شان نوشته شود و زندگی شان مکتوب شود ، که خالی از سود برای پژوهشگران عرصه امور اجتماعی، سیاسی، فکری، سازمانی، حزبی  و تاریخ نگاری در آینده نخواهد بود و مانند ما ها که امروز در قلت معلومات در مورد گذشتگان خود  هستیم با وصف اینقدر رشد و پیشرفت وسایل اطلاعات جمعی، فن آوری، نسل های بعد ما سردچار این گونه نارسایی نشوند.

 آنگونه که گفته اند : « حافظه خوب است، چه فردی باشد و چه تاریخی. اما، یادداشت و مکتوب بهتر است.» چون حافظه روزی باقی نمی ماند، اما آنچه مکتوب می شود برای همیش باقی خواهد ماند.

من منحیث یک فرد درس خوانده و  تعلیم و آموزش دیده دیار خود، برخی از موارد که علاقه مند نگارش پیرامون برخی از شخصیت های محیط و دیار خود که دیگر در میان ما نیستند و یا از ذهنیت ها بیرون شده اند و زدوده وچیزی را در دست نداریم، نمی خواهم نسل بعد از ما حد اقل به پیمانه اندک هم باشد، در شیرازه این چنین  نداشت ها، نبود ها،  قرار گیرند وندانند  که کی ها را داشتند و کی بودند؟ چه کردند و ما چه باید بکنیم. چون این خود تاریخ است و در این دنیا هیچ چیز مقدس نیست.  تنها انسان مقدس است. چون بعد از ذات الهی و آفریدگار بی نیاز این انسان است، که  هستی کافه بشریت هم زیبا و هم زشت می سازد.

روزنگار

بر اساس کدام معیار ها، شخصیت های مندرج در محتوای کتاب را انتخاب کرده اید؟

داکتر پیکار

یگانه معیار گزینشی ای که در ذهنیتم بود و خطور کرد و آنگونه که در پاسخ پرسش نخست شما  هم  اظهار داشتم، معیار انسانی است.  چون هر معیاری را که در دیدانداز خود داشته باشیم، انسان قافله سالار آن است و بعد آن چون من خود،  جانبدار اندیشه، بینش و داشته ها و انباشته های فکری سیاسی، اجتماعی و مذهبی  مثبت اندیش، کثرت گرا و شایسته سالار هستم و همواره در برابرهرگونه تعصب، جزمگرایی، دگماتیسم، تمامیت خواهی،  خود بزرگ بینی، خود ستیزی و بیگانه پرستی  زیر هر نام و نشانی که بوده و باشد،  مطابق ظرفیت عقلانی و فکری خود، سعی ورزیدم. شخصیت ها را  بدون در نظرداشت وابستگی های های سیاسی گذشته، حزبی، سازمانی،  ایدیولوژیک به گزینش گرفته و معرفی کنم و خود را به هیچ عنوانی ولو مشهود  و یا  نامشهود هم باشد،  منحیث نگارنده و مُدون این اثر، بدور از هر گونه داوری، در مورد هر یک و هرکدام قرار داده و این صلاحیت و اختیار  را به خواننده ها، مرور کننده ها و منتقدین گرامی واگذار نموده ام، تا بهتر و شایسته تر از نگارشم بیاموزم و من هنوز از نقد و بررسی کاستیها، نارسایی ها و کمبودی های زندگی خود بیرون نه آمده ام چه رسد به دیگران؟

روزنگار

 در نگارش و تدوین این کتاب از کدام منابع شفاهی، کتبی و آرشیوی استفاده کرده اید؟

داکتر پیکار

 حضور شما عرض شود، آنگونه که خدمت شما گفتم، شخصیت ها و چهره های اثرگذاری،  که  در قید حیات اند از خود شان تمنا نمودم تا زندگی نامه مفصل خود را برایم با هر تفصیل و توضیحی که خود شان داشتند و خواستند و با من در میان گذاشتند، با همه امانتداری آن را شامل اثر ساختم و تنها اندک صلاحیتی که در ویرایش نگارش شان از دید کار برد و واژه ها و عباره های زبان و ادبیات فارسی دری  لازم دانستم دخالت نمودم، در شیرازه درست نگاری آوردم که بدون تردید  در زمینه اثر مطبوع  و موزون شما « درست بنویسیم تا درست بفهمند» مرا زیاد یاری رسان و راهنما بود. 
 همچنان چهره هایی که دیگر در میان ما حضور ندارند و هم در میان قوم و تبار و ریشه و بیشه خود نیز در مورد شان سراغی نیست، و هیچ چیز هم در  هیچ منبع نگارشی هم  وجود نداشت ، از دوستان، یاران، همفکران، همرزمان، رهروان، همکلاس ها، خویشاوندان، اقارب، هم اندیشان،  هم ایدیولوزی ها ، سایت های انترنیتی، مانند سایت وزین  زرنگار، خاوران، سیمای شغنان، زرچک، گوگول، رُخنامه « برگه چهره ها»  هوش مصنوعی در صورت ممکن،  و غیره استفاده نمودم. 

 روزنگار

 - به باور خود شما، این اثر تا چه سطحی می‌تواند، به عنوان یک منبع علمی - تحقیقی قابل استناد، برای پژوهشگران و دست اندرکاران عرصه ی یاد شده مورد استفاده واقع شود؟

داکتر پیکار

به باور من این اثر نمیتواند در عرصه ی پژوهش های علمی خیلی هم  یک منبع علمی باشد. ولی اگر تاریخ را به مثابه عرصه ای از علوم بپذیریم، بدون تردید این اثر میتواند بازتاب دهنده ی  تاریخ فرهنگی، آموزشی و اجتماعی برای همدیارانم گردد. چون این نگارش، پیرامون شخصیت ها،  بر بنیاد تخیل نگاشته نشده، بلکه به هر نحوی  که بوده بر بنیاد داوری اشخاص، افراد و مالکان زندگی نامه ها ترتیب و تدوین گردیده است و در آن هیچ گونه دست کاری و یا سرقت ادبی صورت نگرفته است.

  بنا بر این میتواند بهترین منبعی باشد برای آنهایی که در آینده ها بخواهند تاریخ مردم و دیار شان را، بویژه در عرصه های فرهنگی، زبان، ادبیات شفاهی، طبابت، مهندسی، هنر  موسیقی ، مدیحه سرایی و کثرتگرایی فرهنگی  به نگارش بگیرند. 

از جانب دیگر من در این اثر مزید بر معرفی شخصیت های مسلکی و حرفوی، پیرامون تاریخ نگاری،  پسمنظر تاریخی مهاجرت ها، انواع مهاجرت ها، اسباب و علل مهاجرت در شیرازه تاریخ و بویژه  در کشور عزیز ما،  افغانستان  پر آشوب،  حکومت ها و نظام هایی که باعث این همه پناهگزینی ها در سراسر جهان شده اند، نقش منفی سیاست بازان داخلی و کشور های همسایه، منطقه و جامعه جهانی،  که باعث فرار مغز ها شده  اند و کشور های فقیر و عقب نگهگذاشته شده را همواره به اشکال و انواع مختلف مورد  استثمار، استعمار و استحمار  قرار داده اند پرداخته ام.

 یک بخش خیلی ها گسترده  این اثر در مقدمه، پیشگفتار و حتی در زندگی نامه ها، که بدون تردید تنها زندگی نامه ها عادی نیستند، بلکه خود تاریخ زنده محیط خود هستند و خواهند بود، میتواند منبع  خوبی بیشتر و بهتر پژوهش و تحقیق  برای پژوهشگران  جوان شود، تا بدانند گذشته شان چه بوده و حال شان چرا این گونه است و با همان گذشته برون شده از ذهنیت و حافظه تاریخ محیط و مردم دیار، در نبود شناخت سرمایه های مادی و معنوی گذشته خود، چسان حال را مورد تفکر و تدبر قرار دهند، تا در گذار از حالت کنونی به آینده  مصوون تر  با داشته ها و انباشته های فکری مثبت اندیشانه گذار باید کنند.  حتی گزینش خود شخصیت ها هر کدام به سطح خود شان دارای افکار و اندیشه های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی  ناهمگون  بوده اند که در حقیقت بازتاب دهنده یکنوع تاریخ فرمایشی نبوده، بلکه بازتاب تاریخ دوره مبارزات سیاسی و اجتماعی که اهداف واحد بوده اند. ولی  چسان هر فرد و شخصیت و چهره مطالق فهم و برداشت خود در شیرازه تاریخ محیط مردم و کشور خود ، ظهور نموده  است در خور تعمق است؟

روزنگار

 چه فکر می کنید، که اثر تازه ی شما بر هویت فرهنگی مردم شغنان چه تاثیری را می گذارد؟

داکتر پیکار

 مردم شغنان  مانند سایر اقوام کشور کثیرالاقوام ما افغانستان، دارای آموزه های  فرهنگ  شفاهی، تاریخی، هنری، عرفانی و معنوی و دینی بوده اند، که حضور  اقتدار دینی، اجتماعی و فرهنگی اسماعیلیان در تاریخ، مانند فاطمیان، نزاریان، دوره حسن صباح در الموت، دوره کار کرد های علمی، دینی و ادبی شخصیت بزرگ زبان و ادبیات فارسی دری سید شاه ناصر خسرو،  پیران کوهستان و حضور کنونی جهانی اسماعیلیان به رهبری  رهبر روحانی پیشین شان حضرت  والا شاه کریم الحسینی فقید، امام چهل و نهم اسماعیلیان نزاری، که در بیشتر از بیست و پنج کشور جهان حضور دارند، و به رهبری حضرت والا شاه رحیم الحسینی پنجاهمین امام حاضر  اسماعیلیان، خود بازتاب دهنده هویت تاریخی، فرهنگی، عقیدتی ، آموزشی همه اسماعیلیان جهان و به طور ویژه اش اسماعیلیان  شهرستان شغنان بدخشان، بدخشان تاجیکستان، بدخشان ترکستان شرقی، سینکیانگ چین و بدخشان علاقه جات پاکستان، چترار، گلگت، هونزه، زغر و گاه کوچ  را بازتاب دهنده است.

من به این باور هستم که این اثر یکبار دیگر شغنانی های همدیارم را متوجه تاریخ گذشته  شان ساخته و تشویق و ترغیب شان خواهد کرد، تا  بر بنیاد محتوا و سیاق این اثر ریزه یکبار دیگر متوجه می شوند، که تاریخ هر قوم زمانی ارزشمند میگردد که مکتوب شود و آنهم نه به گونه  تاریخ فرمایشی، بلکه بر مبنای واقعیت های عینی کنونی که درحقیقت الهام  گرفته است از همان تاریخ اسماعیلیان کثرت گرا، صبور، اندیشمند، سالم اندیش، شائسته سالار و باور مند به فرایند تدین عقلانی، علمی، منطقی و فلسفی  که همواره در آثار  و نوشته های ناصر خسرو، حمید الدین کرانی، عزیزالدین نسفی، الموید فی الدین شیرازی، ابو علی سینا، رودکی و دیگران که آموزه های شان  هیچ گاهی کهنه گی را پذیرا نخواهد بود؟

روزنگار

 من متأسفانه این کتاب را تا هنوز نخوانده ام. می خواهم بدانم، که کتاب مذکور به نقش زنان شغنان در رشد و انکشاف فرهنگ جامعه ی مربوط نیز پرداخته است؟

داکتر پیکار

همه اسماعیلیان شغنان بدخشان، آسیای میانه  و سراسر جهان بر اساس باور دینی شان که توحید، نبوت، امامت و قیامت  که در سیاق کتاب آسمانی قرآن عظیم الشأن،  که حیثیت قانون اساسی  همه مسلمانان را بازتاب دهنده است  و آنگونه که در سوره الحجرات، آیه سیزدهم هم ذکر شده است، تفاوتی میان  انسان، زن و مرد بر بنیاد بینش آفرینش قایل نیستند و هردو را  به مثابه آفریده های خداوند مورد تقدیر و تکریم قرار میدهند.

علاوه بر آن باز هم مطابق سیاق قرآن که می فرماید:

« بخوان به نام پروردگارت»، که مخاطبش زن و مرد هردو است. بر همین بنیاد و هم هدایت رهبر روحانی شان  امام وقت،  تعلیم و آموزش برای هر مرد و زن که فرزندان روحانی من اند، لازم است و حتی  زمانی که امام سلطان محمد شاه آقا خان  سوم،  والد آقا خان چهارم، وقتی به جماعت آسیای میانه در سال  های ۱۹۲۱م و بعد هم بعد از جنگ جهانی دوم  هدایت داده بود، که اگر در خانواده های شما سه فرزند باشند و یکی از آنها  دختر و دوی دیگر پسر باشند و شما مریدان من توان تعلیم و آموزش هر سه شان را نداشته باشید، باید اول دختر را شامل مکتب سازید؛  چون پسر خود با سواد می شود، ولی دختر مادر می شود و مادر بهترین مربی فرزندان میهن می شود باید حق اولیت شمولیت در دبیرستان را داشته باشد.

بنا بر این در اثر یاد شده شماری از زنان پیشتاز و پیشگام هم هستند، اعم از مهندس، آموزگار، پزشک، فعال اجتماعی، مدنی   و سیاسی، که هر کدام شان نقش خیلی ها خوبی را در  زندگی  بانوان شغنان و حتی بدخشان  بازی نموده اند. شاید باور کسی نه آید، اما من حیث یک نمونه خدمت شما عرض می کنم که در شریط کنونی شغنان  بحیث یک ولسوالی دارای ۱۲ لیسه است و مکاتب میانه و غیره.

 سال های  پنجاه  خورشیدی که شغنان تنها یک لیسه داشت  و مکتب دختران تنها الی صنف ششم  امکانات تعلیم و آموز ش را داشت، دختران زمانی که فارغ می شدند دیگر باید یا در خانه می ماندند و یا ازدواج میکردند. هم خانواده و هم مسوولین دولتی هم اجازه نمیدادند که دختر ها با پسران یک جا درس بخوانند، به گونه مختلط، ولی خانواده و دختر های شان خود آماده شدند تا با پسران یک جا به تعلیم و آموزش خود ادامه دهند که این در تاریخ تعلیم و آموزش بدخشان و حتا شاید افغانستان هم در همان سال ها بی نظیر بوده است.

بنا بر این زمانی که نسل جوان زندگی نامه این بانوان پیشتاز را مورد مطالعه و خوانش قرار میدهند، هم از  شهامت شان در گذشته و هم نقش شان در مکاتب، کودکستان ها، ادارات و دفاتر آقا خان، در نهاد ها و موسسات بین الملی، در شغنان، بدخشان و افغانستان ، خود آماده می شوند تا در ساختار شخصیت خودی نقش آفرینی کنند.  حتی دختران جوان و بانوان با تجربه ، از هر گونه سعی و تلاش دریغ نخواهند ورزید و گذشته گان را الگوی خود قرار داده و به پیش میروند.

روزنگار

 اثری که در مورد آن داریم بحث میکنیم، برای نسل جوان شغنانی، بویژه برای کسانیکه در دنیای مهاجرت و آواره گی به سر می برند، چه پیامی دارد؟

داکتر پیکار

عرض شود،  وقتی پیرامون نسل جوان حرف می زنیم ، باید دو کتگوری را در نظر گرفت:

 نسل جوانی که بدون در  نظرداشت دشواری هایی اقتصادی ، اجتماعی و سیاسی در داخل شغنان، بدخشان و در کلیت در افغانستان هستند  و خود شان شاهد دشوار یهای نسل پیشین خود بودند به شمول پدر و مادر و خواهر و برادر و خویشاوندان و اقاربی  که زحمت کشیدند و بدون هیچ امکاناتی توانستند شیرازه زندگی را اندکی دگر گون ساختند. سوختند و ساختند، ولی فرزندان شان را تا حدی به کمال رساندند. در ضمن آنهایی که در افغانستان هستند و به نحوی از انحا نزدیکان شان  را  در این آشفته بازار سیاسی حدود نیم سده  از دست دادند و یتیم باقی ماندند و چقدر برای آنها  دشوار بود که بدون پدر یا مادر زندگی را   پیش بردند و حتا هستند کسانی که شاید از پدر، مادر و خویش و اقارب شان که  از میان رفته اند و فرزندان شان چقدر به دشواری زندگی  را تا امروز رسانده اند، آگاهی دقیق نداشته باشد و داستان ها و قصه ها در مورد هر چیز را شنیده و در حقیقت  همه اش به گونه شفاهی بوده است.

دوم نسلی که امروز در بیرون از شغنان، بدخشان و افغانستان هستند و مهاجر شدند  و تا اندازه ای ساده نبود خود را به این جایی که هستند رساندند با وصف بیشترین گونه سهولت ها و امکانات، هنوز هم آنچه لازم است و با نسل خود شان که در افغانستان هستند و بویژه در شغنان می بینند که در برخی موارد  نسل ای که در افغانستان است و نسلی که در بیرون در بسا موارد آنها پیشرفته تر هوشیار تر اجتماعی تر و سازمان یافته تر و با درک تر در بسا موارد در زندگی اند.

  بنا بر این نگارش گذشته ها به همه خوبی ها، زشتی و نارسایی ها برای هردو نسل آموزنده است.  آنهایی که هیچ نداشتند، ولی زندگی را ساختندو ولی در مهاجرت شاید همه چیز را داشتند، ولی تا حدی نتوانستند آنگونه که لازم باشد، در ساختار شخصیت فردی، خانواد گی اجتماعی و سیاسی  خود نقش آفرینی میکردند. این خود باعث انگیزی می شود زمانی که از پیشرفت و رشد و انکشاف همقطاران خود یا در مورد خانواده های شان و یا هم دوستان و نزدیکان هم به خود احساس بالندگی خواهند داشت و آنهایی که نتوانستند خود را بجایی برسانند و لی هنوز زمینه رشد و پیشرفت را دارند، باید  آغاز کنند چون هر آغازی در واقعیت نو است و سر آغاز.

 به فکر من آنهایی که  این اثر را مطالعه کنند ، یعنی نسل جوان داخلی و بیرونی، شاید منحیث یک جامعه ی واحد دست آورد های گذشته را سرمشق حیات خود به گونه مشترک قرار داده و در راستای  کاهش نارسایی ها و ناکامی ها  بتوانند به مشاورین همدیگر تبدیل شوند  و برای درک جدید از زندگی روزوار در صورتی که این کمونیتی در رأس خود انسان های رسالتمند داشته  باشد که سب نزدیک شدن فاصله ها میان دو نسل از هم جدا شده شوند اگر چه ساده نیست چون هیچ کوهی نیست که به خود راه نداشته باشد؟

روزنگار

 کار نگارش و جمع آوری این کتاب چقدر زمان برد و دشوار ترین مرحله ی ان کدام بود؟

داکتر پیکار

جمع آوری این کتاب حدود دو سال و اندی را در بر گرفت با وصف همه سهولت های  فن آوری ، کمپیوتر،  ایمیل، تیوتر واتس آپ، تلگرام  و و و و.   زیاد ترین دشواری را که متقبل شدم در راستای نبود احساس مسوولیت برخی از افراد که شاید برای شان این کار از اهمیت زیادی برخوردار نبود و یا هم بودند کسانی که عمر شان در بیرون افغانستان سپری شده و هنوز به گونه درست از کمپیوتر کار گرفته نمیتوانند تا آنچه در ذهن شان بود، روی صفحه کمپیوتر می نوشتند و اگر هم می نوشتند برای فرستادن  و ضمیمه و غیره دشواری داشتند. مزید بر آن اگر دست نویس را تهیه میکردند تصویر برداری را یاد نداشتند برای فرستادن و دشوار تر از آن داشتم دوستان و همدیارانی که شاید بیشتر از سه الی چهار بار تماس برقرار کرده و به تکرار تمنا نمودن اندک چیزی در اختیارم قرار میگرفت و حتا شاید بعضی ها به این اندیشه بودند که من حتمن در جمع آوری موارد و مسایل و طبع این اثر کدام سود مادی در ذهن داشته باشم و غیره.

 این فرآیند برایم یک درس خیلی ها بزرگ بود که  چقدر با انسان ها، گروپ ها دسته ها و افراد کار کردن مشکل است و بعد سنجیدم که این همه بیماری ها را داریم که در کشور هم نتوانستیم در ساختار یک ملت واحد،  مسولیت پذیر احساس مند موفق شویم.

 زندگی برای مردم ما تنها یگانه چیزی که ورد زبان ها است « توکل به خدا» « انشالله» در صورتی که این دو واژه بدون حرکت، تلاش سعی و پشت کار بودن هر گز دارای نتیجه مثبت بوده نمیتوانند؟!

روزنگار

 نگارش و نشر یک کتاب نیمی از راه رسیدن به یک هدف فرهنگی است و رساندن آن به دسترس خواننده نیمه ی دیگر.

 آیا شما برای پیمودن نیمه ی دوم این راه چه تدابیری دارید و چه اقداماتی را کرده اید؟ ︎

داکتر پیکار

پاسخ این پرسش  خیلی مهم است. چون در دنیایی که هستی داریم همواره بینش « تقاضا و عرضه» دو مولفه با هم پیوسته و با هم تنیده اند. اگر چیزی عرضه شود و تقاضا موجود نباشد بدون تردید تلاش اقتصادی و یا هر تلاش دیگری هم که باشد به شکست  روبرو می شود و یا نتیجه بیهوده است.

 من چون خواستم  این کتاب بیشتر در اختیار مردمان آندیار قرار گیرد بخاطر اینکه جوانان داخل شغنان در چند دهه گذشته بویژه در بیست سال  چنین می پنداشتند که ما به گونه ساده تا این جا بدون حمایت پیشینیان رسیده ایم در حالیکه چنین نبوده است. برای فهم این مطلب باید به  گذشته و پیشینیان شان باید یکبار برگردند و بدانند که  آنها چه کردند و ما چکردیم؟ اگر آنها نتوانستند دلیلش واضح است، ولی اگر ما حالا چیزی از دست مان پوره نیست چرا؟  چه باید ؟

بنا بر این کتاب در کابل است و برای شخص مسوول گفته بودم که یک  بهای خیلی ها کم را باید بر کتاب گذاشت و هر کسی که توان خرید آن را داشت و هر کسی که نداشت باید رایگان در اختیارش گذاشته شود، تا از محتوای آن آگاه شود  و دوستانی که بیرون از کشور هستند از ایشان خواهش کردم که شما خود هر دوست، یار همدیار و خویش تبار تان به کشور میرود نیز با همان سیستمی که پیشتر خدمت شما عرض نمودم، باید به همان سان در اختیار همدیاران و علاقه مندان گذاشته شود، تا برای دوستان بیرونی خود یاری رسانند و بیاورند. چون من هیچ گونه اراده ای در پخش و نشر آن برای بدست آوردن پولی  و یا هزینه در ذهن نداشتم و ندارم.

سوال ا خیر روزنگا هم اینکه:

 اگر از جناب عالی بخواهم، کتاب جدید خویش را، در یک جمله ی کوتاه جامع و کامل، به خواننده های این گفت و گو معرفی کنید، ان جمله چه گونه خواهد بود؟



داکتر پیکار

 به باور من این کتاب باز تاب دهنده تاریخ فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، معنوی، آموزشی،  فکری و بینش کثرت گرایی،  شائسته سالاری، اتحاد، انسجام، همدیگر پذیری، صداقت، ایمان داری،  ارزشمداری، در میان یک جمعیت همواره زیر  ضربه  و ستم قرار داشته است و فراخوانی  است در امر بر گشت به اصلیت  به  هویت و داشته ها و انباشته های خودی. ولی در همآهنگی با داشته ها و انباشته های فکری و مردم  خودی، چون این شاید اولین اثری باشد، که پیامش این است:

 همه ما یکی بودیم، ولی سیاست، دین، و سرمایه  به میان آمد و ما را تقسیم  کرد.

در دفتر زمانه فتد نامش از قلم؛

هر ملتی که مردم صاحب قلم نداشت

داکتر نصرالدین شاه پیکار

هرچند، شکل گیری دقیق جشن های شب یلدا و اینکه، در کدام زمان و مکان آغاز شده است، بطور دقیق معلوم نیست. اما، مورخان به این باور اند که، مبداء آن به تمدن های باستانی مرزندگان، ایلامیان و هخامنشیان باز می گردد.

هخامنشیان در حدود سال ۵۵۰ تا ۳۳۱ پیش از میلاد مسیح، برای حدود ۲۲۰ سال، تحت عنوان شاهنشاهی هخامنشی، بر قلمرو های آسیای غربی تا شمال هند و از دریای خزر تا خلیج فارس، حکم روایی داشتند.

نام هخامنشیان با نام کوروش کبیر پیوند محکمی دارد. کوروش کبیر، بنیان گذار دودمان هخامنشی، با اوصاف مانند، شجاعت، حکمت و احترام به فرهنگ ها و مذاهب، همواره مورد احترام خلق های زمان خود قرار داشت. او مرد عادل و حاکم، با هوش، مرد مجرب و کارگردان خوبی بود.

باید گفت که، در قلمرو آریانای کبیر، در دوران حکم روایی هخامنشیان، آیین زردشتی مسلط بود.

پس از دوره ی زردشتی در آریانای کبیر، ادیان دیگری مانند؛ مذهب مانوییسم «مانویه»، مسیحیت و اسلام، یکی پس دیگر، رایج گردیدند.

{ مانوییسم مذهبی بود ترکیبی. این مذهب در قرن سوم میلادی، توسط پیشوای خود «مانی» بنیانگذاری شد. مانوییسم تلاش کرد تا، اصول زردشتی را با عناصر دیگری، همچون بودایی، مسیحیت و افکار اشاعره «اعتقاد به امور غیبی» ترکیب نماید.

 نحوه ی برگزاری جشن شب یلدا، در گذشته های دور،  در بین اقوام و فرهنگ های مختلف، به شکل ها و سنت های ناهمگونی بوده است.

برگزاری جشن شب یلدا در گذشته های دور

 برخی از عناصر و فعالیت های مرتبط با جشن شب یلدا عبارت اند از:

 ۱ـ آتش افروزی «شعله زدن»

آتش افروزی یکی از سنت های مهم شب یلدا به شمار می آید. مردم در شب یلدا شعله های آتش را، در محوطه های منزل خود یا مکان های عمومی، روشن میکردند. دور این شعله های آتش می نشستند و جشن و شادی برپا میکردند.

۲ـ خوردن میوه ها و خوراکی ها

در این جشن مردم خوراک های محلی و میوه های فصل زمستان را، به عنوان نماد های حیات و برکت  صرف میکردند.

۳ـ مراسم مذهبی

در برخی از فرهنگ ها، مراسم مذهبی و نیز مراسم دعا و نیایش، به مناسبت شب یلدا، انجام می شدند.

۴ـ موسیقی و رقص

برخی از این جشن ها شامل سخنرانی ها و خوانش داستان های مرتبط به افسانه ها و اسطوره های مردمان زمان و مکان بوده اند.

جشن های شب یلدا، در مسیر کمرنگی

متاسفانه باید گفت که، برگزاری های شان دار شب یلدا، در بین مردمان مربوط به حوزه ی تمدنی آن، تا حدی آهسته آهسته و با گذشت سال ها و سده ها، کمرنگ شده می رود.

کاهش در برگزاری مراسم شب یلدا در سال ها و سده های اخیر می تواند به عوامل زیر مرتبط باشد:

۱ـ تغییر در تقویم

با تغییر تقویم زردشتی به خورشیدی و میلادی، برخی از مردمان ارتباط مستقیم با مفهوم شب یلدا را از دست داده اند و این امر ممکن است در زمینه تاثیرات ویژه ی خود را داشته است. گذار. تقویم زردشتی، یکی از سیستم های تقویمی سنتی آریانای کبیر است که، در دوره پارسیان باستان به کار می رفته است.

 در این تقویم فصل های سال چهار نه، بلکه سه فصل وجد داشتند که، عبارت بودند از بهار: «به نام گاهومرت»، تابستان «به نام وریاهه» و پاییزو زمستان «به نام دین.»

۲ـ تغییر در ادیان و باور ها

ایجاد و گسترش ادیان جدید و تغییر در نحوه ی باورهای مردمان، از اهمیت مراسم شب یلدا کاسته یا، در برخی از کشور ها و فرهنگ ها، آن را به کلی ممنوع کرده است.

۳ ـ تحولات اجتماعی و فرهنگی

ایجاد تغییر در ساختار های اجتماعی و فرهنگی، همراه با فراموشی یا کاهش اهمیت برخی از رویداد های سنتی، منجر به کم تر شدن برگزاری مراسم شب یلدا گردیده است.

۴ـ شهر نشینی و تکنولوژی 

افزایش شهر نشینی و پیشرفت تکنولوژی نیز باعث از دست رفتن برخی از سنت ها و جشن های قدیمی نظیر برگزاری شب یلدا گردیده است. دلیل آن هم اینکه، پا به پای انکشاف تکنولوژی،  مردم به دنبال سبک ها و روش های زنده گی مدرن تر شده می روند.

۵ـ عدم ترویج مستقیم در فضای عمومی

در برخی از جوامع ترویج و تبلیغات مستقیم برگزاری مراسم شب یلدا، نسبت به گذشته ها، خیلی کمتر و کمرنگ شده است.  وجود این وضعیت در دراز مدت، می تواند منجر به فراموشی یا کاهش آگاهی مردم در باره این جشن گردد.

نگاه گروه های مجاهدین و طالبان در مورد شب یلدا

گروه های مجاهدین و طالبان، که اکثریت آنها از نظر فرهنگی به اصول اسلامی تکیه می کنند، جشن ها و اعیاد قدیمی مانند، نوروز و شب یلدا را غیر اسلامی ارزیابی میکنند.  این گروه ها، این جشن ها و این سنت های کهن را نمی پسندند و کوشش می کنند تا، از برگزاری این جشن ها جلوگیری نمایند.  دست کم، گروه های یاد شده، به ارزش های تاریخی و فرهنگی این جشن ها اهمیت نمیدهند.

این را هم باید بگویم که، حفظ و حراست از جشن های سنتی، مانند، نوروز و شب یلدا، برای جوامع هم فرهنگ مانند، افغانستان، ایران و تاجیکستان از اهمیت به سزایی برخوردار است.

این جشن ها و این سنت های تاریخی ـ فرهنگی را باید چون مردمک چشم خود نگهداشت.

حفظ و حراست از این میراث های فرهنگی «برگزاری شب یلدا و روز نوروز باستان» در کل برای همه ی میراث داران حوزه ی تمدن آریانای کبیر و در خصوص برای شهروندان فارسی زبان افغانستان، ایران، تاجیکستان و حتی، برای بخش های وسیعی از هند و ازبکستان، به دلایل زیر از اهمیت زیادی برخوردار است:

 ۱ـ تقویت هویت فرهنگی

این جشن ها نقش مهمی را در تقویت و حفظ هویت مشترک بومی فرهنگی مردمان این مناطق ایفا می کند و به ارتقا ارزش ها و تاریخچه های مشترک آنها کمک می نماید.

۲ـ استحکام اجتماعی

برگزاری این جشن های سنتی ـ تاریخی می تواند، بستری را برای ایجاد ارتباطات اجتماعی قوی تر و تقویت انسجام در جوامع مذکور فراهم نماید.

۳ـ ترویج همبسته گی

جشن نوروز و شب یلدا می توانند، همبسته گی و انسجام میان افراد این ملت ها را، درامر، به اشتراک گذاری لحظات خوب و شادی تشویق کنند.

۴ـ حفظ میراث های فرهنگی

حفظ و گسترش این جشن های سنتی می تواند به حفظ و انتقال ارزش ها و میراث های فرهنگی اجداد و پدران مان  به نسل های آینده ی، این سه کشور کمک نماید.

خواب بیدار گر:

 ناصر خسرو می گوید: از مرو به جوزجان رفته، نزدیک به یک ماه آنجا بودم و پیوسته شراب می خوردم. شبی در خواب دیدم که یکی مرا گفت: «چند خواهی خوردن از این شراب که خرد از مردم زایل کند، اگر بهوش باشی، بهتر».

 من جواب گفتم که «حکما جز این چیزی نتوانستند ساخت، که اندوه دنیا کم کند».

 جواب داد که: «بی خودی و بیهوشی راحتی نباشد؛ حکیم نتوان گفت کسی را که، مردم را به بیهوشی رهنمون باشد، بلکه چیزی باید طلبید که خرد و هوش بی افزاید».

 گفتم که «من این از کجا آرم؟»

 گفت: «جوینده یابنده باشد» و پس سوی قبله اشارت کرد و دیگر سخن نگفت.

 چون از خواب بیدار شدم، آن حال تمام بر یادم بود، بر من کار کرد و با خود گفتم که، «از خواب دوشین بیدار شدم، اکنون باید که از خواب چهل ساله نیز بیدار گردم».

اندیشیدم که تا همه افعال و اعمال خود بدل نکنم فرح نیابم». پس از این خواب ناصر خسرو توبه کرده و به مرو رود می رود و از کار دیوانی معافی خواسته و به نیت سفر قبله حرکت می نماید.

بیرون شدن از مرو در نوبت دوم، آغاز سفر هفت ساله اوست که، در ۲۳ شعبان ۴۳۷ هجری قمری اتفاق می افتد و حاصل آن سفر نامه وزین این دانشمند بزرگ می باشد، که تا هنوز به چندین زبان زنده دنیا ترجمه و نشر شده است.

سفری که از شهر مرو به سرخس، نیشاپور، بسطام، سمنان و از ری به ده قوهه و قزوین می رود و از راه بیل و قپان، خرزویل و برزخیل که آنرا بردنجیر می دانند به خندان و شمیران می رسد و از آنجا به سراب و سعید آباد گذشته و به تبریز می رود و از راه مرند و خوی و برکری، وان، وسطان و اخلاط به بطلیس و قلعه قف انظر و موضع مسجد اویس‌قرنی، ارزن، میافارقین، آمد و دیار بکر و حران، قرول، سروج، منبج رفته از آنجا به حلب، جند قنسرین، سرمین، معرت النعمان، کویمات، حمات، عرقه، طرابلس، قلمون، طرابرزن، جبیل، بیروت، صیدا و صور به عکه یا عکا می آید و به دیدار کوه مشاهد انبیا و نواحی طبریه که خارج از مسیر است می رود و سپس از راه حیفا، کنیسه و قیساریه، کفرسابا و کفر سلام به رمله و ده خاتون و قریه العنب رفته سر انجام در پنجم رمضان ۴۳۸ هجری قمری به بیت المقدس می رسد.

او از قدس به مکه می رود و از راه عرعر و وادی القری و مدینه و از همان راه به طریق شام به قدس باز می آید و سپس از آنجا به رمله مراجعت می کند و به عسقلان و طینه می رود و با کشتی به تنیس رفته و از آنجا در شاخه شرقی رود نیل با کشتی به صالحیه و قاهره وارد شده به اسکندره و قیروان سفر می کند.

 دوباره از قاهره به راه قلزم و بندر جار که محاذ مدینه است مدینه النبی و خانه کعبه را زیارت می کند و از همان مسیر باز می گردد و سپس از راه آبی نیل با کشتی اسیوط و اخمیم به قوص و اسوان می رود و به صحرای سودان در می آید و از ضیقه و موضعی به نام حوض می گذرد و به بندر عیذاب می رسد.

سپس از راه دریای سرخ به جده و مکه می آید و این نوبت شش ماه در مجاورت خانه خدا به سر می برد. آنگاه از مکه به موضع بئر حسین بن سلامه و طائف و حصارک خانه لیلی و مطار، ثریا، جزع و سرزمین بنی سواد و سربا به فلج وارد می شود و چهار ماه در این سرزمین سرگردان می ماند، تا سر انجام با کاروانی به یمامه می رود.

از آنجا به لحسا و سپس به بصره در می آید و از راه رود سفر خود را ادامه داده، شاطی عثمان و ابله را پشت سر نهاده و با کشتی از کنار عبادان به خلیج فارس آمده و سر انجام به بندر مهروبان می رود و از آنجا به ارجان می رسد.

از طریق لوردغان و خان‌لنجان به اصفهان وارد می شود و به راه هیثم آباد و کوه مسکیان به نائین می رسد و ده گرمه در ناحیه بیابان را می بیند و از ده پیاده یاد کرده، سپس از رباط زبیده به چهار ده طبس و رستاباد می رسد و به طبس در می آید و به رقه، تون، قاین و سرخس می گذرد و از راه رباط جعفری و رباط عمروی و رباط نعمتی به مروالرود وارد می شود و متعاقباً به راه آب گرم و باریاب(فاریاب) و سمنگان و سه دره بلخ، دستگرد، میان روستا و پل جموکیان را پشت سر گذرانده روز سه شنبه ۲۶ جمادی الآخر سال ۴۴۴ هجری شمسی  به بلخ می رسد، که سفر او بعد شش سال و هفت ماه و بیست و دو روز پایان می یابد.

حاصل این سفر هفت سالۀ حدود سه هزار فرسنگی یادداشت‌های نفیس و ارزنده‌ ای است، که روزانه از دیده ‌ها و شنیده ها برداشته است. دور دوم زندگی این دانشمند بزرگ با ختم این سفر به پایان می رسد.

 پس از پنجاه سالگی دور سوم زندگی او آغاز می گردد. به نظر می رسد، بعد از اتمام سفر مدتی مقیم بلخ بوده و یادداشت‌ های سفرش را تنظیم نموده، سپس به دعوت و نشر طریقه فاطمیان می پردازد، که منجر به تبعید و گریز او از شهر بلخ می گردد.

در این مرحله او حجت خراسان است و مقام حجتی دارد، مقامی که در میان درجات هفتگانه فاطمیان مرتبه سوم است، که عنوان نائب امام را داشت. گفته می شود؛ او از جانب خلیفه فاطمیان ابوتمیم معد بن علی ملقب به المستنصر بالله (۴۲۸ ـ ۴۷۸ هجری ـ قمری) مامور دعوت مردم به طریقه اسماعیلیه و بیعت با فاطمیان در خراسان و سرپرستی شیعیان این دیار شده است.

همچنان در این دوره زندگانی او از لحاظ تصنیف، تألیف و شعر سرایی پر مایه می باشد، اما در خدمت نشر عقاید فاطمیان قرار دارد. در کار دعوت بسیار موفق نیز بوده است؛ از همین سبب، در میان اهل سنت مخالفانی او افزونی یافته و نا گزیر می گردد به سبب خصومت ‌های علنی آنان، غوغای عامه و شاید هجوم بر ضد وی، بلخ را ترک و به دره ی یمگان و کوه ‌های دشوار گذر بدخشان پناه برد. طوریکه خودش ابراز میدارد: من مرد دبیر پیشه بودم و از جمله متصرفان در اموال و اعمال سلطانی و به کارهای دیوانی مشغول بودم و مدتی در آن شغل مباشرت نموده، در میان اقران شهرتی یافته بودم. او پس از این دوران سفر طولانی راه که منجر به نگارش سفر نامه وزینش گردید پشت سر گذراند؛ در این سفر با فرهنگ‌ ها و سرزمین‌ های گوناگون آشنا شده و با رفتن به دربار فاطمیان به مذهب اسماعلیه گرایش پیدا کرد و همین مسئله اسباب اقامت او در یمگان بدخشان را فراهم نمود.

از غوغای عوام و آسیب دشمنان به مازندران که بدون شک بدخشان را در نظر داشته است، پناه می برد. به سبب اقامت در این سرزمین در کنار یمگان از مازندران چنین نام می برد:

دوستی عترت و خانۀ رسول             کرد مرا یمگی و مازندری

در جای دیگر می فرماید:

برگیر دل ز بلخ و بنه تن ز بهر دین             چون من غریب و زار به مازندران درون

سر انجام این دانشمند بزرگ در سال ۴۸۱ هـ ق مطابق به ۱۰۸۸ میلادی در یمگان بدخشان، جایی که بهترین و بیشترین آثارش را در آنجا به پایه اکمال و تصنیف رسانیده است؛ براساس تاریخ قمری پس از ۸۷ سال و بر اساس تاریخ میلادی به عمر ۸۴ سالگی در گذشت.

 پرسشی را که، چرا مردم محل قبر ناصر خسرو را به عنوان یک مقام مذهبی به یک زیارتگاه مردمی تبدیل کرده اند؟ چنین پاسخ میدهد:

از آنجاییکه ناصر خسرو بلخی از جمله‌ شعرا، دانشمندان و متفکران متبحر تاریخ و جغرافیای فرهنگی ما به شمار میرود؛ در میان پیروان مذهب اسماعیلیه به عنوان حجت خراسان و در میان دیگر اقشار جامعه به عنوان شاعر، ادیب و دانشمند از احترام ویژه برخوردار بوده و مردم از تمام نقاط بدخشان و دیگر ولایات به زیارت او می آیند.

در دورانی که دانشجوی رشته باستان شناسی در دانشگاه کابل بودیم، با جمعی از دوستان از مقبره ناصر خسرو دیداری بعمل آوردیم، که متاسفانه در آن زمان آسیب‌ ها و خطرات جدی بنای ساختمان زیارت ناصر خسرو را به تهدید روبرو ساخته بود.

از نگاه آقای برهانی، زیارت یا همان ساختمان بالای مقبره ناصر خسرو بلخی، آن طوریکه مردم به آن ارج می گذارند، مورد توجه دولت ها نیز قرار داشته است. او این مساله را چنین شرح میدهد:

متاسفانه در در طول سالیان گذشته بناهای تاریخی و ساحات باستانی بدخشان مانند دیگر ساحات باستانی افغانستان به سبب نا امنی و عدم دسترسی نهادهای ذیربط در معرض خطرات و آسیب های جدی قرار داشته و حتی برخی از ساحات مورد کاوش‌ های غیر قانونی و غارت قرار گرفته اند. اما در این میان به مقبره ناصر خسرو توجه صورت گرفته و مورد بازسازی و مرمت قرار گرفته است.

 از این باستانشناس جوان می پرسیم که:

 آیا بنای یادگاری یا همان ساختمان زیارت ناصر خسرو، به حیث یک آبده قریب یک هزار ساله ای تاریخی، از سوی اداره های آبدات تاریخی، مورد تعمیر و ترمیم قرار گرفته است یا که این کار هم به دوش مردمان محل و پیروان راه او بوده است؟ او در زمینه چنین میگوید:

خوشبختانه در سال ۲۰۱۱ بنای مقبره ناصر خسرو سروی و پروژه سازی شده و در سالهای ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ از جانب موسسه فرهنگی آغاخان تحت نظارت وزارت اطلاعات و فرهنگ مورد بازسازی و مرمت قرار گرفته است.

در پایان از مردم فرهنگ پرور بدخشان، به ویژه یمگانیان گرامی که سالیان درازی توجه جدی در راستای نگهداری و حفاظت مرقد این شخصیت بزرگ داشته اند؛ قدردانی نموده توجه بیشتر شان را خواهانم.

از اداره محلی بدخشان و ولسوالی یمگان احتراماً تقاضا می نمایم، در راستای حفاظت بنای مقبره این دانشمند بزرگ توجه جدی نموده و از صدمات ناشی از فعالیت ‌های سود جویانه دشمنان فرهنگ و تاریخ جلوگیری نمایند. این مسئله را به خاطری یاد آور شدم، که متاسفانه در طول چند دهه‌ ی اخیر بسیاری از آبدات تاریخی، مقبره‌ های شخصیت‌ های بزرگ فرهنگی و مزارات بازمانده از گذشتگان ما توسط افراد سود جو، فرصت طلب و جاهل که دشمنان اصلی تاریخ و فرهنگ ما اند، به دلیل اینکه گویا در این مکان‌ ها گنج یا خزانه باشد، کندنکاری شده اند؛ بی خبر از اینکه در حقیقت گنج عظیم و بزرگ همان بنای ساختمانی است، که توسط ایشان از بین برده می شود. بیایید دست به دست هم داده از میراث‌ های تاریخی و فرهنگی خویش پاسداری نماییم.

{روزنگار} ناروی

www.roznigar.com

وزارت امور زنان شماری از خدمات را در راستای ارتقای سطح آگاهی و بلند رفتن ظرفیت زنان ، آموزش مهارت های حرفوی، بازاریابی برای محصولات انها و حمایت از زنان آسیب پذیر را، از طریق راه اندازی کمپاین ها، تهیه و چاپ نشریه ها، اعمار باغهای زنانه، تدویر ورکشاپ ها و سمینار ها، تدارک نمایشگاه ها، مشوره وبررسی قضایا و شکایات زنان حمایت از زنان آسیب پذیر نیزاراِيه می کرد.

وزارت امور زنان با ریاست های ولایتی تلاش کرد تا، کارهای مفید و مؤثری به نفع زنان کشور انجام شود و آنها از احتیاج، فقر، بیسوادی، بیکاری، بیماری، محرومیت، ظلم و خشونت، نجات یابند.هویت شان نهادینه شود.  نکاح نامه، تذکره و سایر اسناد هویتی داشته باشند. روز به روز ظرفیت و سهم گیری زنان با هموار ساختن زمینه بیشتر شد. زنان پژوهشگر، وکلاء مدافع، قاضی، فعالین صلح، مشاورین، تکنالوژیست و... همه مشغول فعالیت بودند. فیصدی داکتر، استاد کارمند ان زن در نهادهای دولتی و غیر دولتی افزون گردید .

پس وزارت امورزنان یک نیاز بود  و زنان  در هر شرایط به یک آدرس مشخص نیاز دارند تا، از آن طریق صدای زنان شنونده داشته باشد.

پرسش:

طوریکه ما خبر داریم، شما در پهلوی کار های دیگر فرهنگی خویش ، اثری دارید، در مورد (ابعاد شخصیت شاعر معروف زبان پارسی، بانو سیده مخفی بدخشی).

ـ میخواهیم، بپرسیم که، شما به عنوان یک بانوی اکادمیک و یک استاد دانشگاه و درعین زمان، همجنس و هم دیار مخفی بدخشی، از شخصیت و ویژه گی های او، در کل، چه نوع تعریفی دارید و نقش ایشان را در تنویر اذهان و بیداری زنان، آنوقت و اکنون، بدخشان و خراسان چقدر موثر می دانید؟

پاسخ :

سرود گری که با عشق زاده شد و با عشق زنده گی کرد و با عشق مرد. این زن مخفی بدخشی، دختر میر محمود شاه از میر های بدخشان است. با آنکه  او در یک خانواده اشرافی پا بدنیا گذاشت ولی، زنده گی اش سراسر تراژیدی وغم بود. آواره گیها و مسافرتها و سختی های زیادی دید. در غربت به دنیا آمده و در غربت بزرگ شده است.  از اینرو شخصیت اش دارای ابعاد اجتماعی، سیاسی عرفانی و ادبی است. ابعاد مختلف شخصیت مخفی را از دیوان شاعر و آنچه که معاصران او درباره ی او نوشته اند، میتوان دریافت .

مخفی بنابر انتساب  به خاندان میرهای بدخشان از احترام وسیع ای برخوردار بود.  چون شاعر بود، شهرت یافت و چون مجرد زنده گی کرد ,موقع یافت که در مسائل اجتماعی اشتراک نماید و به حیث یک سیاست دان تبارز کند و از پشت چادرها و دیوارها از هزار زن بی نام و نشان نماینده گی نماید.

جای تعجب است اگر، بگوییم که درنیمه نخست همین سده درسراسر کشور ازجمله شش ,هفت میلیون زن، درفرهنگ وادبیات سه زن رامیتوان شناخت، یکی همین مخفی بدخشی دوی دیگر مستوره غوری ومحجوبه هروی ویادی ازعایشه درانی گذشته ها با مخفی هندی و رابعه بلخی میشد و آنچه وحشتناک است، این می باشد که، میلیونها انسان و استعداد را سلطه مرد سالاری و پدر شاهی محکوم به بی نامی و بی نشانی ساخته بود. با آن هم مخفی خوشبخت بود که، نهضت جدید معارف نسوان را مشاهده کرد و نخستین مکتب دخترانه ی بدخشان در زمان حیاتش به نام خودش مسما گردید.  من سر افرازم که، نه سال دوره آموزشی ام را در آن مکتب گذشتانده ام وهمواره نام او انگیزه ای برای رشد شخصیت دختران این دیار بوده است.

در زمان کاریم در وزارت امور زنان، مجله ی {آرمان مخفی} ارگان نشراتی ان ریاست را که، از جانب من تاسیس شده بود، نخست به شکل ماهنامه و بعدا به شکل فصل نامه {از سال ۱۳۸۵ تا سال ۱۳۹۵ به نشرات خود ادامه میداد} مدیریت میکردم.

خوشبختی دیگر مخفی در این بود که، در زمان زنده گی اش آن آرزو و  آن آرمان هایی را که، بخاطر ترقی و پیشرفت زنان در دل می پرورانید، تا اندازه ای برآورده ساخت .

چنانکه خودش مینویسد :

"خوشبختم که، زنده ام، آرزوهای  را که، سال ها درپیشرفت تعلیم وتربیه ی طبقه نسوان دردل می پروردیم الآن مشاهده میکنم. با وجود یکه فعلاً عمر این ضعیفه ناچیز، به هشتاد رسیده  و ضعف پیری اعصاب و اعضای مرا خسته ساخته اند، اما، شوق و علاقه  ای که، به معارف داشته ام ازخدای متعال نیازمندم که تمام طبقات کشورم را نصیب شود. طبقه نسوان را  که، در حقیقت عضو قوی و رکن مهم جامعه و عالم بشریت است پیش رفت های شایانی بخشد."

در نامه ای که، به محبوبه هروی مینویسید در آن از آزادی زنان چنین اظهار رضایت مینماید:

 اگر ما به زندان مردان و عصر و زمانه گذشتاندیم، جوانی را به پیری رساندیم. گذشته گذشت. اکنون بعد ازچهل سال انتظار دختران وخواهران ما ازنعمت آزادی برخوردار میشوند .

از گفته ی بالا بر می آید که، مخفی از زنده گی ناراضی و ناشاد بوده است و برای تسکین آرامش به دامن هنر می آویزد و با شعر اندوه خویش را باز تاب میدهد.

سیمای شاعر در بیشترین غزلها یش آشفته وغمگین است، چنانچه درین شعر میخوانیم که گفته است:

بگذشت دور راحت و شد آشکار  رنج         قسیم ما است زین فلک بی مدار رنج 

هرشام صد غمم رسید و صبح صد ستم       چو من ندیده هیچ کسی از روزگار رنج

بی  رنج  و غم  فرو نبرم آب در گلو        چشمان  من بود  خجل و  شرمسار رنج

مخفی بنابر ساخت ناسالم اجتماعی بارسالت اجتماعی که دارد خود را رنجور و نا شاد احساس میکند. شاعر با احساس و علاقمندی رفاه و اعتلای جامعه همیشه از رنج دیگران رنجور شده است و آنها را اندوه خود دانسته است. بیشترین غزلیاتش بانکته های جدی ومهم اجتماعی پایان میابد .

در مخمس بر غزل شاه مراد شاهی نارضایتی شاعر از وضع زمانه و اجتماعی که در آن بسر می برد دیده میشود که، بخشی از این مخمس چنین است.

عمر بگذشت  نشد شاد دل  نا شادم

مصرع حافظ شیراز خوش آمد یادم

یارب از مادر گیتی به چه طالع زادم

کاش این نکته نمیداد  به یاد  استادم

که درین ورطه غم هیچ  نمی افتادم

این چه عمریست  که نبود  اثر از عدل تمیز

هنر و فضل و خرد خوار بود و جهل عزیز

همه جا عربده و جنگ و جدال است و ستیز

وه  چه  دوریست پر افسانه و  عبرت   آمیز

کاش!  حساس  نمی بود،   دل     نا شادم

شادمانی   نبود  هیچ   در این  غم  خانه

نبود  امید  وفا  از  خود  و  از  بیگانه

صدق و اخلاص کنون نیست بجز افسانه

عمر ها شد که من   زار به  یک  پیمانه

خون دل  خورده دراین دیر خراب آبادم

در پهلوی این شکوفائی ها، شاعر رنجور، احساس مردم دوستی قابل ستایشی دارد .

او نیاز انسان را باوجود دیگر انسانها به نزدیکی و دوستی شان و نیاز فرد را به جمعیت بخوبی احساس میکند و در پهلوی آن ضرورتی را که، انسان گاه گاهی به روکردن به دنیا ی درون خویش دارد، نیز صادقانه درغزلهایش بازتاب داده است. چنانچه در غزلی به این مطلع:

دوستان با که دهم شرح غم تنهایی                عاقبت کرد خرابم الم تنهایی

از جدایی یاران شکوه دارد. معلوم است که شاعر این غزل را در غربت سروده است. اشعار دوره غربت شاعر اشعاری ست پر از سوز و گداز سرشار از عشق  و زمانی هم که  از علاقه مندی اش به انسان سخن میگوید. از یاد شهر و دیار خود غافل نیست چنانچه، در این شعر با این مطلع :

شام هجران بسکه یاد آن لعل خندان میکنم

در خیالش  ملک کابل را  بدخشان میکنم

تلخی های که در دوام عمر او را تنها نگذاشت، نتوانست خوش بینی اش را دربرابر مردم اجتماع وزنده گی خدشه دار کند و زمانیکه بعد از سی سال غربت در تبعید و با از دست دادن پدر و برادر جوان  به بدخشان برگشت خوش بینانه سرود:

عمریست که بودم به دل ارمان بدخشان

صد شکر رسیدم  به  گلستان  بدخشان

مخفی بیست و چند سال را در حبس و تبعید و تجرید با خانواده اش  بسر برد. دوره کودکی اش در تاشقرغان گذشت. در یک ساله گی پدر را از دست داد و در هشت ساله گی به کند هار رفت. بعد از بیست سال زنده گی در شهر کند هار به کابل برگشت ودردامنه های علی آباد به زنده گی و تبعید ادامه داد. بعد ازچندی به شهر خویش برگشت و در دامنه ی رودخانه ی  کوکچه، در قریه قره قوزی، جای برای زنده گی کردن آماده ساخت.

در غربت شاهد مرگهای پر آرمان پدر و برادران جوان ش بود. این مسافرت ها وآواره گی ها وسختی ها درتکامل شخصیت سیاسی مخفی اثرات عمیق به جای گذاشت. چنانکه شاه از نیامدن او به حضور خویش تعجب میکرد. شخصا به خانه اش رفت و او مثل یک شاهدخت مغرور جز ادب معمولی با وجود تاکیدات استاد خلیلی انجام نداد.

 درعوض مدح او را متوجه پس مانی و ویرانی بدخشان ساخت و با صراحت گفت که، به این کلبه ویرانه به این ولایت عقب مانده خوش آمدی!

 درحالی که این خلاف رسوم سخن زدن در حضور شاهان است. مخفی این متانت و این غرور و وقار را از پدران و خاندان بزرگ خود به ارث برده بود؛ چنانچه در شعر زیرین انعکاس این غرور منحصر به فرد او کاملا آشکار است:

گرچه مسکین و غریبم بوریا خویش را        کی برابر بافراش تخت شاهان میکنم

مخفی رفتار و کردار زور گویان را نمی پسندید. با والی های قهار و حاکمان ظالم برخورد سرد و اندرز گویانه داشت و به آنها چنین گوش زد میکرد:

 بادولت سه روزه مشوغره چوبلبل       دوران گل وعیش جهان پابه رکاب است

کارمندان بی قید و سر ولایات همه از او حساب میبردند و او داستان های طولانی حکمرانی و فتوحات پدرش را، با وجود ممانعت ها دلیرانه بیان میکرد. مخفی در شرایط ناهموار و پیچیده ای در جامعه مردسالاری توانست با سروده های سحر آفرینش، نقش زن را به عنوان یک هسته گرامی و دوست داشتنی درمیان مردم تعین وروشن کند و برای آنانیکه به زن ارزش قایل نبودند، بفهماند که، زن موجودی اضافی و بی مقدار نیست. بلکه زن میتواند در اجتماع سهم ارزنده یی را داشته باشد.

پرسش:

میگویند؛ مخفی شاعر هم عصر فرخ فرخزاد بود. شما به عنوان بانو ای که، در هنر شعر و شاعری هم دست بالایی دارید، بین اشعار و انگیزه های شعری فرخ فرخزاد و مخفی چه تفاوت ها و چه  مشابهت هایی را می بینید؟

پاسخ:

تفاوت و مشابهت در اشعار دو شاعر نامدار زبان پارسی مخفی بدخشی و فروغ فرخزاد از یک طرف ارتباط به نحوه ی جهان بینی، عقاید و افکار و زاویه های ی دید شان دارد و از طرف دیگر تفاوت عمده سبک شعری آنهاست.

مخفی از همان اسلوب و قالب کلاسیک شعری استفاده میکرد که، شاعران کلاسیک قبل از او استفاده می کردند. فروغ به شیوه ی جدید وسبک مختص به خود شعر سروده است . هرچند شاعران زیادی مانند نیما، نادر پور و.... مورد علاقه اش بودند، اما سبک انها چندان برایش تاثیر پذیر نبود. مخفی در حقیقت خود صاحب سبک بود و ما شاهد نو آوری های زیاد در اشعارش هستیم.

فروغ مطابق شرایط زنده گی ایران شعر سروده و مخفی مطابق شرایط محیط زنده گی و وطن خود. فروغ ذوق به خصوص خود را داشته و از عشق و عاشقی به نحو ویژه حرف زده و اما، مخفی به نحوی دیگر.

روی همرفته هر دو شاعر از ناملایمات اجتماعی سخن گفته اند  و در شعر عاطفه و احساس خود را صمیمانه بیان کرده ‌اند. اوضاع نابسامان سیاسی و اجتماعی روزگار شان، عدم توجه به زن، از دست دادن عزیزان، یاد زاد بوم ، یاد دوستان، عشق و...را در سرود های هر دو شاعر می توان یافت ولی، شیوه ی بیان شان متفاوت و هریک ویژه گیهای خاص خویش را دارند.

 از سوی دیگر، اشعار مخفی دارای ویژه گی های اخلاقی است. اندیشه و شعر او از عاطفه و احساس لطیف و نفس پاک او مایه می گیرد. او بیشتر غزل سروده و غزلیات اش  آوای دل و شور عاشقانه دارند. شعر عاشقانه ی مخفی گویا پیشگفتار وحاشیه ی است بر مطلب اجتماعی و گاهی در سراسر غزل پند و اندرز می دهد و راهنمایی می کند

چون یار جدا می شود ایدل همه خون شو 

 یک قطره ای  آخر زره دیده برون شو 

 گردون همه دون پرور و هم سفله نواز است

یک چند  به اوضاع جهان  بنگر و خون  شو   

 در بحر رود    بحر شود  قطره  ی  ناچیز

ای کم توهم از خویش برون آی و فزون شو

در این غزل دیده میشود که، شاعر ازمطلع عاشقانه به مطلب مهمی انتقال میکند. از گردون دون پرور شکایت نموده مردم را متوجه بیداد گری های اجتماعی مینمایند و در بیت سوم به خاطر خوشبختی انسانها ازعرفان کمک میجوید.

در شعر فروغ هم عاطفه و احساس از ارکان جدا ناشدنی است. اشعار اولی اش عاشقانه و این عشق شخصی و بازتاب حس ها عاطفه ها و اندیشه های او به زبان ویژه است .چنانچه دراین شعر:

تو را می خواهم و دانم که هر گز

به  کام  دل  در  آغوشت   نگیرم

همه عناصر شعر او با عواطف زنأنه پیوند خورده بود. او خودش را در شعرهایش مورد خطاب قرار می دهد

از زندگی خصوصی خود با صداقت صحبت می کند. آشکارا حرف خود را می‌زند. تلاش می کند تا زنان را در راه رسیدن به ذهنیت و نگرش عاطفی یاری رساند. پیش از فروغ هیچ شاعری از عواطف زنان سخن نگفته بود. او مسایل مختلف زندگی را با جهان بینی سرشار از عاطفه نگریست و با شعر هایش در مقابل قوانین اجتماعی طغیان و اعتراض کرد.

اشارات اجتماعی چون گریز از دروغ و ریا و تمایل به راستی ازجمله مشابهت های است که، در شعر هر دو شاعر دیده می شود.

پرسش :

شما خود دانش آموخته ی دانشکده ی ادبیات و علوم بشری دانشگاه دولتی کابل، در سال های پیش از حکومت مجاهدین و طالبان هستید. در دوره حکومت آقایون، برهان الدین ربانی، حامد کرزی و اشرف غنی، موسسات آموزش های عالی فراوان، دولتی و خصوصی، تحت نام { دانشگاه} در کابل و ولایت های کشور تاسیس شدند. شما به عنوان یک استاد و یک پروفسور دانشگاه، بین آن دو دانشگاه پیش از آغاز بحران ها { دانشگاه کابل و پوهنتون ننگرهار} از لحاظ، شکلی، درسی، کیفی و کاری، تفاوت هایی را می بینید، یا نمی بینید؟

پاسخ:

 دانشگاه کابل نخستین نهاد آموزش عالی وبزرگترین، قدیمترین و معتبرترین کانون علمی در افغانستان می ‎باشد که، در سال ۱۳۱۱خورشیدی تاسیس شد.  این دانشگاه بنیاد تحقیق را در چوکات «مرکز تحقیقات علمی» درسال ۱۳۴۲ ایجاد نمود و تا سال ۱۳۷۰ منحیث یک ارگان علمی مطابق ستانداردهای بین المللی فعالیت می نمود .  این نهاد علمی آموزشی تا سال ۱۳۵۷ خورشیدی یعنی، تا قبل از درگیری جنگ های داخلی، از دانشگاه های معتبر دنیا شناخته می شد.

بسیاری از کشورهای اروپایی، آمریکایی و آسیایی برنامه های دوجانبه و چند جانبه ا‌ی را به منظور تبادل استاد، دانشجو و اشتراک گذاری مواد درسی با دانشگاه کابل دارا بودند و دانشجویان افغانستانی و خارجی برای کارهای پژوهشی خود به کشورهای یکدیگر سفر می‌کردند.



از سال ۱۳۵۷که آغاز ورود من منحیث محصلی به دانشگاه بود، با وجود ناامنی و درگیری جنگها، استادان زیاد به خارج جهت تکمیل تحصیل و اخذ سند ماستری و دکترا فرستاده میشدند. شماری از استادان خارجی از کشورهای مختلف به ویژه روسیه در تدریس استادان و شاگردان سهم می ‌گرفتند. کورس های آموزشی زبان در خود دانشگاه دایر می شد )من هم سال سوم بعد از تقرر در دانشگاه، کاندید بورسیه کشور آلمان شدم و یک سال کورس زبان آلمانی را در افغانستان فرا گرفتم .(در این دهه در مقطع ماستری و دکتورا یک سفر جدید را دانشگاه کابل آغاز نمود. استحکام و ثبات جدید موفقیت را از آن خود کرد، یعنی علاوه بر بورسیه های خارجی در داخل کشور برنامه ماستری آغاز شد. (من نیز ازجمله ی دانشجویان داخل خدمت در مقطع ماستری «کارشناسی ارشد» همان دوره هستم. (چون نسبت مشکلات خانواده گی به آلمان نرفتم.)

دانشگاه کابل در کنار محصلان داخلی، برای شماری از محصلان خارجی نیز خدمات تحصیلی فراهم کرده بود. جوانانی از کشورهای فلسطین، ایران، کو ریا و پاکستان و هند برای ادامه تحصیل به افغانستان سفر می کردند، پیش از شمولیت به دانشکده های مختلف مدت شش ماه زیر نظراستادان دانشکده ی زبان وادبیات زبان را فرا می گرفتند.

هرچند در طی چهار دهه درگیری وناامنی برخی از استادان و شماری از دانشجویان دانشگاه کابل کم کم از دانشگاه فاصله گرفتند. با انهم این دانشگاه به عنوان بزرگ ‌ترین دانشگاه افغانستان، بیشترین تعداد محصلان ، استادان و دانشکده ها را داشت .

ولایت ننگرهار هم  یک ولایت پرجمعیتی بعد از ولایت کابل است. دانشگاه دراین ولایت  در سال ۱۳۴۱ یا 4۴۲ تاسیس شده است. در این سال ها اوج جنبشهای دانشجویان دانشگاه کابل ومرکز فعالیتهای اجتماعی وسیاسی بود .

هرچند تفاوت دانشگاه کابل و جلال اباد از گفته های بالا واضح است ولی، با آن هم چند نکته را در ذیل مشخص میسازم 

دانشگاه ولایت ننگرهار از نظر فرهنگی و سیاسی ظرفیت پیشبرد اموزش محصلین خارجی را یانداشت یا انها جرات امدن به ننگرهاررا از لحاظ امنیتی نداشتند. دانشگاه ولایت ننگرهار حتی شرایط پذیرش شاگردان شماری از ولایت های افغانستان را نداشت.
 
ولایت ننگرهار یک ولایت پشتون نشین و مربوط یک فرهنگ خاص است. در دانشگاه ننگرهار بیشتری مضامین به پشتو تدریس می این در حالی است که،  دانشگاه کابل امکانات پذیرش همه زبان ها و فرهنگ ها را داشت .

ولی نصاب آموزشی در همه دانشگاه ها یک سان بود و در ازمایش های رقابتی نیز دانش آموزان مطابق نمرات کمایی شده به دانشگاه ها راه می یافتند بعد در زمان حاکمیت ببرک کار مل و بعد ترهم دکتور نجیب موضوع تدریس دردانشگاه کابل مشاجره آمیز شد و برخی از دانش آموزان و استادان میل داشتند که به زبان پشتو و فارسی دری باید تدریس صورت گیرد .

پایگاه اینترنتی روزگار، در نظر دارد شماری از روزنامه ها و مجلات مهم و معروفی را که، پس از چندین دهه نشرات، توسط مجاهدین و طالبان از بین برده شده اند، به خوانندگان خود، بویژه نسل جوان معرفی کند.

 این هم به خاطر   اینکه، نسل جوان کشور ما بدانند که، پدران ایشان، پیش از وقوع بحران های سیاسی چپ و راست، چندین دهه ی اخیر، امنیت و فرهنگ عالی داشته بودند. از جمله فرهنگ  خوانش کتاب، روزنامه و مجله.

 روزنگار پروسه معرفی این نشریه ها را با معرفی مجله ی وزین هفته گی و خانواده گی « ژوندون» آغاز میکند.

روزنگار ـ ناروی

19 .09.2023

ژورنالیست توانمند و تجربه کار کشور، جناب آقای محمد زمان نیکرای، ژورنالیستی که، برای حدود یک دهه، معاونیت مسوول  این مجله را به عهده داشته به خواننده گان روزگار در مورد تاریخچه، کارکرد ها و ویژه گی های مجله ی ژوندون به شرح زیر معلومات میدهد: 

آغاز کار

مجله ی ژوندون ۷۳ سال پیش از امروز  «در سال ۱۹۴۹م» در چوکات وزارت اطلاعات و کلتور وقت، به مدیریت مسوول محمد بشیر رفیق، به نشرات آغاز کرد.

 ژوندون مراحل اول نشریاتی خود، در ۳۲ صفحه به نشر می رسید. محتوای نشرات آن را موضوعات هنری، معرفی هنرمندان و اعلانات تشکیل میداد.

رقابت با مجله های ایرانی

در سال های بعد که، فرهنگ روزنامه و مجله خوانی در کشور بیشتر ترویج یافت، کمبود یک مجله ی عمومی، در سطح ملی احساس می شد. کمبود مجله ای که، بتواند با مجله های ایرانی، مانند «اطلاعات» و «زن روز» که در افغانستان علاقمندان زیادی داشتند، رقابت کند.

با توجه به این نیازمندی مقامات رهبری وزارت اطلاعات و کلتور وقت تصمیم گرفت تا مجله ای را تاسیس نماید که، بتواند جای مجلات و نشریه های خارجی را پر کند.

مجله ی هفتگی

برای پرکردن این خلا، مجله ی ژوندون را برگزیدند و این مجله را که، قبلا فعالیت نشراتی داشت، بازسازی  و از لحاظ شکل و محتوا انکشاف دهند. از همین جا بود که، مجله ی ژوندون، به یک مجله ی هفته گی عمومی ارتقا داده شد  و یک تحول کیفی در خطوط نشراتی آن رو نما گردید و ژوندون با یک چهره ی جدید در خانواده ی مطبوعات کشور عرض وجود نمود.

تشکیل بورد مسلکی

باید خاطر نشان کرد که، برای پیشبرد امور نشراتی مجله ی ژوندون یک بورد قوی؛ متشکل از افراد مسلکی و ژورنالیستان با تجربه در آن به کار گماشته شد که، در راس آن یک ژورنالیست بسیار با استعداد و مبتکر به نام بانو شکریه رعد، قرار داشت.

 در زمان تصدی بانو رعد صفحه های مجله ی ژوندون از ۳۲ به ۱۰۰ صفحه ارتقا یافت.

جلب پژوهشگران و مترجمان

همچنان قویترین نویسنده گان، مترجمان و پژوهشگران به این مجله روی آوردند و به همکاری آغاز کردند. مانند: روستا باختری، جلال نورانی، اعظم رهنورد زریاب، مهدی دعا گوی، نور محمد کهگدای، سرشار روشنی، محمد شفیع رهگذر و عده ی دیگری که ، در حال حاضر اسم های شان را به یاد ندارم.

 مجله ی ژوندون در این دوره ی نشراتی خود، بهترین مضامین و مطالب جالب و خواندنی را، مطابق ذوق و علاقه ی خواننده گانش به نشر می رسانید. از این رو در کمترین مدت  در تعداد علاقمندان و مشترکین ژوندون افزایش قابل ملاحظه ای بعمل آمد و به پر تیراژ ترین مجله در سطح ملی مبدل گردید. 

انتخاب دختر سال

یکی از ابتکارات مجله ی ژوندون  در این مرحله، راه اندازی برنامه ی « انتخاب دختر سال» بود. به این مناسبت در هر شماره ی ژوندون ویژه گی های یکی از دختران کاندید شده به نشر می رسید و خواننده گان مجله ، از طریق پست و مخابرات رای خود را برای کاندید مورد نظر به آدرس مدیریت مجله ارسال می نمودند.

تشکیلات اداری ژوندون

نگارنده «محمد زمان نیکرای» در سال ۱۳۵۶ هجری خورشیدی به حیث لیسانسه ی ژورنالیزم، در مجله ی ژوندون شامل کار گردیدم. این درست هنگامی بود که،  شاد روان نجیب رحیق  به عنوان مسوول مجله کار میکرد. بانو راحله راسخ وظیفه ی معاونیت مجله را به عهده داشت. نگارنده سمت مهتمم مجله را عهده دار بودم  و علی محمد عثمان زاده مسوول چاپ مجله بود. سایر اعضای مسلکی مجله ی ژوندون عبارت بودند از:  محمد رحیم اعتمادی، بانو مریم محبوب، رحیم الله جرمی، غوث زلمی، عبدالوکیل حیاتی و عبد الاحد کرزی.

همگاران قلمی برونی

همکاران قلمی مجله ی ژوندون را،  در دوره ی تصدی مرحوم نجیب رحیق  و دوره های بعدی ، عده ای از نویسنده گان، مترجمان و پژوهشگران چیره دست تشکیل میدادند که، اسمای همه شان را به خاطر ندارم. اما تا جایی که به یاد دارم، اینها عبارت بودند از:

امین افغان پور، اعظم رهنورد زریاب، میر حسام الدین برومند، محمد آصف خرمی، حفیظ الله عمادی، رووف راصع، دستگیر نایل، محمد عوض نبی زاده، استاد علی اصغر بشیر،  بیرنگ کوهدامنی، محمد ظاهر صدیق، صالح محمد کهسار و عده ی زیاد دیگر.

تغییرات سیاسی مدیران 

باید یاد آوری کرد که، با تغییر رژیم سیاسی در کشور، در سال ۱۳۵۷ در رهبری مدیریت مجله ی ژوندون نیز دگرگونی به وجود آمد. در این وقت مدیریت مجله به  راحله راسخ، به عوض رحیق سپرده شد. در اخیر همین سال بار دیگر تغییرات بمیان آمد و شیر محمد کاوه به عنوان مدیر مسوول و نگارنده به حیث معاون مجله تعیین گردیدیم.

 با آمدن تغییر و تحول سیاسی در اخیر سال ۱۳۵۸ هجری خورشیدی راحله راسخ بار دوم به عنوان مدیر مسوول مجله ی ژوندون مقرر گردید. نگارنده همچنان در جایگاه معاون مجله باقی ماندم.

یگانه مجله ی هفته گی

 باید خاطر نشان ساخت، طی سال هایی که، بانو شکریه رعد، نجیب رحیق و راحله راسخ سمت مدیر مسوول مجله ی ژوندون را به عهده داشتند، نشرات این مجله از رونق خوبی برخوردار بود. ژوندون طی این سال ها به عنوان یگانه مجله ی هفته گی، محبوب جوانان، و خانواده های ایشان شناخته می شد. روز تا روز به تعداد خواننده گان و علاقمندان آن افزوده می شد. به خاطر اینکه، بهترین مضامین و مطالب جالب  ذوقی، اطلاعاتی، ادبی، هنری، تفریحی و سرگرم کننده را به نشر می رسانید. ژوندون علاوه بر این دارای چندین صفحه ی اختصاصی مانند؛ صفحه ی زن و کودک،  جوانان ورزش، شعر و ادب ، داستان کوتاه، دلچسپ و خواندنی، مسابقات ذهنی، طنز و فکاهیات، تبصره های سیاسی  و فشرده ی اخبار هفته نیز بود.

کادر مسلکی مجرب

البته نباید فراموش کرد که، مصاحبه ها و گزارشات بسیار جالب توجه، که توسط خبرنگاران مجرب و مسلکی این مجله، بویژه غوث زلمی، رحیم الله جرمی، و رووف راصع تهیه و به نشر میرسیدند، به زیبایی و اعتبار مجله می افزودند. این گفتگو ها همچنان توجه و علاقه ی خواننده گان را به ژوندون بیشتر می ساختند. 

تدویر سمپوزیوم ها

یکی دیگر از ابتکارات ژوندون تدویر سمپوزیوم ها و میز های گرد بود، که وقتا فوقتا ، پیرامون مسایل روز و بویژه در رابطه به موضوعات خانواده گی برگزار میشدند. آجندای این میز های گرد را مهمترین موضوعات مانند، تنظیم خانواده  و تربیه ی کودک، مشکلات و نیازمندی های جوانان، روابط خانواده با یکدیگر، خشونت بین عروس «سنو» ومادر شوهر « خشو» تشکیل میدادند.

توجه به سطح سواد خواننده گان

با توجه به مطالبی که فوقا گفته آمدیم، مجله ی ژوندون طی حیات نشراتی خود، همواره ذوق و علاقه ی علاقمندان و خواننده گان  خود را در نظر داشته  و بر اساس آن مطالب منتشره ی خود را عیار می نموده کوشیده است تا ذوق و علاقه ی آنان را در نظر بگیرد.  به خاطر اینکه، خواننده گان  آن در هر درجه ی سواد  و دانشی که قرار داشتند، میتوانستند در لابلای صفحه های مجله مطالب دلخواه  شان را پیدا نموده آنرا مطالعه نمایند. 

 ارگان انجمن نویسنده گان 

خلاصه اینکه؛ مجله ی ژوندون بنابر لزوم دید مقامات دولتی در سال ۱۳۶۲ هجری خورشیدی  با تشکیل  و کارمندان خود  به انجمن نویسنده گان افغانستان تعلق گرفت، که در راس مدیریت آن جناب واصف باختری قرار داشت. در این هنگام خطوط نشراتی مجله هم تغییر کرد و از این به بعد به نشر مسایل ادبی اختصاص یافت.

شکار تیر مجاهدین

مجله ی ژوندون طی چند دهه ی حیات نشراتی خود ، خدمات قابل قدری را در عرصه ی روشنگری عامه موفقانه انجام داد. این مجله در سال ۱۳۷۱ هجری خورشیدی با روی کار آمدن «مجاهدین  کرام ! » همچون ستاره ی تابناک از آسمان مطبوعات کشور افول کرد.

یادش به خیر و خاطره های روشنگرانه اش گرامی باد!     

نشریه ی رو زنگار اخیرا دریچه ی معرفی شاعران، نویسنده گان و هنرمندان چیره دست را باز کرده است. ما از این دریچه کارکرد های بزرگ آن عده از عزیزانی را به نمایش می گذاریم، که دیگران بر آنها کمتر توجه کرده اند و تراوش های فکری شان کمتر با دیگران شریک ساخته شده اند.

این برنامه را با یک گفتگوی ویژه با جناب آقای اشکبار آموزگار مجرب و شاعر توانمند زبان پارسی، آغاز میکنیم و از عزیزان دیگری که دوست دارند از این روزنه بتابند، خواهش میکنیم با ما در تماس شوند.

می توانید خود را اندکی به خواننده های روزنگار معرفی بدارید و در ضمن بفرمایید که، میزان آموزش های عالی شما در کدام رشته و در کدام سطح بوده است؟

 من حیات الله اشکبار هستم. در فیض آباد مرکز ولایت بدخشان زاده شده ام  .صنف ۱۲ را در لیسه کوکچه و دانشگاه را تا سطح لیسانس در انستیتوی پیداگوژی کابل، در رشته زبان و ادبیات پارسی دری، به پایه اکمال رساندم .

آغاز کار آموزگاری تان چه زمانی بود، و در دوره های مختلف زمانی و حاکمیت های دولتی بهترین دوره برای اشتغال به آموزگاری، کدام دوره را ارزیابی میکنید؟

 در سال ۱۳۵۴ به کار معلمی آغاز کردم. ۱۶ سال در فیض آباد، ۲۸ سال در کابل و در مجموع ۴۴ سال در این عرصه گام زدم.

کار آموزگاری من از دوره جمهوریت سردار محمد داوود آغاز و دوره های متفاوتی را از لحاظ سیاسی و سایر عرصه ها در بر میگیرد، که با تاسف دوره های سیاه، تاریک و غم بار در همه بخش ها و از جمله معارف کشور بوده است.

تا سقوط جمهوریت سردار محمد داوود، امور آموزش و پرورش در یک مسیر منظم ، درست و هدفمند به پیش میرفت و از یک کیفیت بهتر و با نظم خوبتر برخوردار بود.  این سلسله تا رویکار آمدن نظام سیاسی جدید با حاکمیت احزاب خلق و پرچم ادامه یافت. ولی با دریغ و درد که، از اثر سیاست نادرست دو جناح متذکره، حضور شوروی ها و شدت یافتن جنگ در سراسر کشور، این پروسه با صدمات جدی مواجه شد، شیرازه آن از هم پاشید و با ورود مجاهدان و دور حاکمیت اول طالبان، آخرین میخ بر تابوت معارف کشور کوبیده شد . 

هر چند نظام ۲۰ ساله و حضور خونین امریکایی ها و نوکران حلقه به گوش داخلی آنها در جهت رشد و انکشاف کمی معارف اقدام کردند، ولی این اقدام راه ارتقای کیفی را نه پیمود و بدتر از هر دوره دیگر علم و دانش و معرفت ، سند تحصیلی و دیپلم به حیث یک متاع بازاری به خرید و فروش گذاشته شد. این ماجراها،  داستان های غم انگیزی دارند که، این نوشته گنجایش بیان آن را ندارد . 

به باور شما یک مکتب خوب، یک آموزگار خوب و یک شاگرد خوب چطور تعریف می شود؟

به بینش معاصر، مکتب خوب ، به مکتبی گفته میشود که از همه امکانات آموزشی و پرورشی برخوردار باشد. ولی این یک امر حتمی برای یک مکتب خوب شمرده نمیشود . میتواند یک مکتب فاقد امکانات هم یک مکتب خوب شمرده شود . زیرا خوبی و موثریت یک مکتب به این مساله بر میگردد که، گرداننده گان آن چه کسانی اند ؟ چه حسی ، چه هدفی ، چه برنامه و راهکاری ، چه آرزو و آرمان والای انسانی و میهن پرستانه در قبال تعلیم و تربیه ، اجرای امور محوله با روحیه صداقت دارند .

این نوع افکار و اندیشه ها میتوانند باعث بمیان آمدن یک مکتب خوب گردند و رعایت نکات بالا میتوانند معرف یک معلم و شاگرد خوب نیز باشند. 

از نگاه شما در وضعیت کنونی بهتر این است که، مکتب ها باشند و محتوای درسی هر چه که باشد، باشد. یا اینکه در صورت تطبیق محتوای بد درسی، بهتر است که دروازه های مکاتب کشور بسته باشند؟

هر چند شیرازه آموزش و پرورش نسل آینده وطن از هم پاشیده است . اما بسته بودن مکاتب یک ضایعه بزرگ و جبران ناپذیر است . باید دروازه های مکتب ها هر چه زودتر باز گردند و پسران و دختران به مکتب بروند .

با اینکه متصدیان امور چه طرح و برنامه و چه نصابی را پیاده میکنند به دلیل اینکه، این نصاب و راهکار افراط گرایانه، همه را صد در صد تحت شعاع قرار نخواهد داد با آنکه آسیب پذیری های خود را دارد، ولی شاگردان با الهام از خانواده ، ملاحظه کنش و واکنش ها در محیط ماحول ، ارتباط با دوستان وابسته گان و وسایل اطلاعات جمعی تعدادی در مسیر بینش بهتر، در دفاع از عدالت ، دموکراسی و آزادی، با رشد سنی ٫فکری، انکشاف شخصیت و خود شناسی حرکت خواهند کرد و در عین حال تعدادی هم در لجن زاری از افراطیت غرق خواهند شد.

لطفاً از چند آموزگار خوب نام ببرید و ویژه گی های شان را کوتاهتر بیان دارید؟

در طی ۴۰ سال تعدادی زیادی همکاران گرامی و قابل قدری داشتم که، تهیه فهرست آنان ممکن نیست. اما باید گفت که اکثریت مطلق آنان زنان و مردان با نجابت با درآیت و با کفایت بودند به طور نمونه میتوان از محترم استاد غلام سخی مجید، استاد دولت جان، استاد محترم شجاع خراسانی و محترم فروغ فکرت در بدخشان و از استاد محترم اشرفی صاحب، شاه پور عنایت و مریم بهار در کابل نام برد، که با عشق بی پایان به تربیه اولاد وطن می پرداختند.

 شاد می شویم اگر، یک خاطره ی خوب و یک خاطره نا خوب تان را از دوران آموزگاری با ما و خواننده گان روزنگار شریک سازید؟

خاطره نیک من از زمانی است که، به حیث مدیر لیسه مخفی در بدخشان ایفا وظیفه میکردم . یکی از همکارانم نسبت پیوندی که با مقامات صلاحیت دار وقت داشت و میخواست به این وسیله از اجرای وظیفه به طور لازم طفره برود و من با این روش ساز گاری نداشتم توطئه ای را براه انداخت تا مقامات مرا از آن لیسه سبک دوش کنند ولی همه معلمان و شاگردان قاطعانه از من دفاع و آن دسیسه را خنثی نمودند. خوشبختانه خاطره بد از هیچ کسی ندارم،  چون با همه صمیمانه کار کرده ام .

گام زدن در عرصه ادبیات ایجاب علاقه، پی گیری، مطالعه، صبر و پایداری مداوم را می خواهد. با مطالعه چند شعر و چند کتاب انسان شاعر و نویسنده شده نمی تواند . مهم تر از همه این که، فتح این قلعه شامخ کار ساده و آسانی نیست . به خصوص  برای جوانان و تازه کاران این عرصه.  

تازه کاران عرصه ی شعر گویی، شاید کم و کاستی هایی را داشته باشند . اما نباید این کم و کاستی ها باعث جلوگیری از پیشرفت آنان گردد . نقد و اعتراض به نوشته های آنان نباید باعث مأیوسی شان گردد . خوب خواهد بود که، به عوض اعتراض و سرزنش، با آن ها همکار ی و راهنمایی را در پیش گیریم،  تا آرام آرام این نقایص موجود حل گردد.

 تنگ نظری و خرده گیری بیش از حد مانع انکشاف آنان خواهد شد۰ البته شعر و شاعری جوانان با رشد و انکشاف روحی و جسمی، مطالعه و معلومات ، پیگیری و تجارب تقویت می گردد. بزرگان چه حبوب گفته اند:

 نمی شود ره صد ساله را در یک شب طی کرد.

چند پارچه شعر گفته اید و امروز شعر های شما، به غیر از فیسبوک در کجا یا کجاها نشر می شوند؟

در طی این ۴۰ سال ۱۴ اثر تالیف کرده ام که، از جمله دو اثر آن قطره اشک در بدخشان و وینوس در کابل مجموعه شعری های من اند . شعر های فیسبوکی من بر میگردند به وضع نا بسامانی ۲۰ سال جمهوریت قلابی امریکایی. از جمله صرف یک اثر من ( ای پادشاه خوبان ) که شرح حال احمد ظاهر آواز خوان و سرود هایی که او زمزمه کرده و من متن کامل هر شعر را جمع آوری و درج این اثر کرده ام، با شرح حال شاعر آن. سایر آثار خود را روی ناداری و بیچاره گی نتوانسته ام به چاپ برسانم. کسی هم آماده به چاپ آنها نشده و من هم به کسی مراجعه نکرده ام.

اگر کسی بیاید و یک پارچه شعر شما را در ملای عام غلط بخواند، آنگاه در وجود شما چه احساسی تولید می شود. مخاطب اش قرار میدهید و از اش می پرسید یا اینکه، می گذارید، باشد و برود؟

اگر کسی شعر من و یا هر شاعری را در یک مجلس نادرست و شکسته بخواند، عکس العمل جدی از خود نشان نمی دهم . زیرا من عقیده دارم که هر آن کس که مطلب را میخواهد بخواند و به دیگران ارائه کند، اول بر موضوع حاکمیت حاصل و بعد هنرنمایی کند . برای چنین افراد میگوییم که:

 در موقع خواندن موسقی ات کلام ، آهنگ بیان کردن آن را با رعایت حرکات و از خود کردن بیان درست واژه ها مد نظر گیرند . 

در سال های اخیر شعر های شما عمدتا به دور کدام محور ها متمرکز بوده اند؟

شعر های من در سال های اخیر متمرکز به اوضاع و احوال جاری و نا بسامانی های سیاسی ، اجتماعی ، فرهنگی و جنگ و صلح است که متاسفانه نمی توانم تعدادی از آن را به نشر بسپارم .

اما از جمله شعر هایی که آنها را دوست دارم و در سال ۱۴۰۱ در واکنش به اظهارات یک ملا، و بخاطر اینکه، در یک رسانه یک دنده می گفت؛

 « دانشگاه نگو که گپ خراب میشود » سروده ام که عنوان آن «پارسی» است . 

بهانه ی جدید برای اخراج معلمان زن

طالبان هفته ی گذشته از حدود ۵۰۰ زن معلم، مربوط  به حوزه ی ۱۵ شهر کابل، در مکتب پروفسور عبد الاحمد جاوید، واقع در قصبه، بطور تحریری و تقریری، امتحان دینی » اخذ نمودند. «

این مطلب را یکی از معلمان شرکت کننده در این امتحان، که نمیخواست به علت تهدیدات امنیتی نام خود را بگوید، به خبرنگار ایستگاه اینترنتی روزنگار در کابل اظهار داشت.

بانوی مذکور افزود:

در این امتحان فرقی نمیکرد که، معلمان جدید بودند یا سابقه دار. همه ی معلمان زن  می بایست این امتحان را می دادند.

 حتی کسانیکه چهل سال سابقه ی تدریس در مسایل دینی داشتند، به دادن این امتحان مجبور ساخته شده بودند.

ملا های طالب با برخورد خیلی بد و زبان بسیار درشتی داشتند. آنها با کلمات و جملات خیلی تحقیر آمیز و خشونت بار، از بانوان معلم این سوالات را می پرسیدند:

کلمه ی توحید و شهادت را بخوان؟

حضرت محمد در چند سالگی به پیغمبری مبعوث گردید؟

پیامبر در چند سالگی ازدواج کرد؟

سنت چیست؟

وضو چیست؟

کتاب های آسمانی را نام بگیر؟

جالب این است که، طالب هایی که، نمی گذارند، بانوان بدون محرم شرعی از خانه برون بروند، کار کنند، درس بخوانند یا حد اقل برای فرزندان خود نان و آب تهیه کنند، امروز در این امتحان، ملا بچه ی های ریشدار و بی ریش خود را، با پاچه های بلند، لنگی های سیاه، چشمان سرمه کرده و مو های دراز، بالای سر هر خانم یا دختر نا محرم امتحان دهنده، ایستاد کرده بودند که؛ به قول خود شان، نگذارند، بانوان از یکدیگر نقل کنند.

 یک بانوی آموز گار که، در این امتحان شرکت داشت و به زبان پشتو حرف میزد، به خبرنگار محلی روزنگار گفته است که، ملا بچه های جوان و حتی مردان سالخورده آنها، بالای سر ما و بویژه دختران خوشگل  می ایستادند و به دست های سفید دختران، درحالی که، آنها مشغول حل کردن سوالات، بودند نگاه های معنا دار میکردند.

منبع علاوه می کند:

قرار بود امتحان یاد شده در صحن لیسه ی قصبه گرفته شود. اما طالبان جریان برف باری را بهانه کردند. چوکی های پربرف را به صنف ها بردند. معلمان را بالای این چوکی های سرد، نمناک و پوشیده از برف نشاندند و از ایشان در عقب در های بسته، به دور از چشم کامره و وجود خبرنگاران امتحان گرفتند.

خبرنگاران به بهانه ی نا محرم بودن، اجازه نداشتند تا به داخل صنف ها بروند و جریان این امتحان را زیر پوشش قرار دهند.

این فقط امروز و این معلمه ها نبودند که، به دادن امتحان علوم دینی مجبور ساخته شدند، بلکه این یک پروسه ی دوامدار است و در کل مکتب های شهر کابل و ولایات کشور تطبیق می شود.

طالبان کوشش می کنند تا با بهانه ی ناکام شدن در امتحان علوم دینی، بانوان آموزگار دارای آموزش های عالی دانشگاهی و سابقه ی کم و زیاد کاری، را از کار آموز گاری اخراج کنند.

 این در حالی است که این معلمان این مسایل ساده علوم دینی و حتی خیلی بالاتر از آن را  در صنف های دوره ی ابتدایی مکتب خوانده اند و خیلی از آنها خود به تدریس این مسایل دینی و اسلامی پرداخته اند.

 [خبرنگار روزنگار در کابل]